Luật Sở hữu trí tuệ không chỉ chặn nhãn hiệu trùng hoặc tương tự với nhãn đã nộp đơn, đã được cấp văn bằng; nó còn chặn những dấu hiệu trùng hoặc tương tự với nhãn hiệu nổi tiếng, với tên thương mại đang được sử dụng, với chỉ dẫn địa lý, và những dấu hiệu xâm phạm quyền tác giả, kiểu dáng công nghiệp hay các quyền khác có trước của người khác. Phần lớn những quyền này không nằm trọn trong cơ sở dữ liệu nhãn hiệu, nên một lần tra chỉ trên cơ sở dữ liệu đó là chưa đủ.
Bài này giải thích từng loại quyền có trước theo cách người đặt tên cần biết: nó là gì, vì sao nó cản được nhãn của bạn, và tra nó ở đâu hoặc bằng cách nào. Cách tra chéo chi tiết với tên doanh nghiệp, tên miền, tên ứng dụng có ở danh mục riêng của trang.
Sổ đăng ký nhãn hiệu không phải toàn bộ bức tranh
Khi thẩm định một đơn nhãn hiệu, Cục không chỉ so với các đơn và văn bằng nhãn hiệu khác. Luật liệt kê nhiều loại đối tượng mà một nhãn hiệu không được xung đột, và người khác cũng có thể viện dẫn chúng để phản đối đơn của bạn hoặc yêu cầu huỷ văn bằng sau khi cấp. Nếu bạn chỉ tra cơ sở dữ liệu nhãn hiệu, bạn đã kiểm một phần, dù là phần lớn nhất.
Điểm chung của các quyền có trước nằm ngoài sổ là chúng thường phát sinh hoặc được xác lập theo cách khác với nhãn hiệu. Tên thương mại được bảo hộ dựa trên việc sử dụng hợp pháp. Quyền tác giả phát sinh khi tác phẩm được sáng tạo và thể hiện ra, không cần đăng ký. Nhãn hiệu nổi tiếng được bảo hộ nhờ mức độ được biết đến rộng rãi, kể cả khi chưa đăng ký ở Việt Nam. Vì vậy công cụ tra cứu nhãn hiệu không thể hiển thị đầy đủ chúng.
Với người kinh doanh nhỏ, rủi ro từ nhóm quyền này không phải lúc nào cũng cao. Nhưng nó tăng mạnh trong ba trường hợp: tên của bạn gần với một thương hiệu lớn quen thuộc, logo của bạn dùng hình vẽ không do mình sáng tạo, và tên của bạn trùng tên một doanh nghiệp đã hoạt động lâu năm trong cùng lĩnh vực.
Ví dụ giả định: một xưởng nhỏ ở Bắc Ninh đặt tên "Mộc Hoà" cho đồ gỗ nội thất, tra cơ sở dữ liệu nhãn hiệu không thấy ai, và yên tâm làm logo. Vài tháng sau họ phát hiện một công ty nội thất cùng tên đã hoạt động hơn mười năm ở cùng khu vực, có cửa hàng và khách quen, chỉ là chưa từng nộp đơn nhãn hiệu. Đơn của xưởng có thể vẫn được cấp, nhưng nguy cơ bị phản đối, tranh chấp và mất khách vì nhầm lẫn là có thật.
Tên thương mại đang được sử dụng
Tên thương mại là gì. Đó là tên gọi mà một tổ chức, cá nhân dùng trong kinh doanh để phân biệt mình với chủ thể kinh doanh khác cùng lĩnh vực và khu vực kinh doanh. Tên doanh nghiệp, tên cửa hàng lâu năm thường mang chức năng tên thương mại.
Vì sao nó cản nhãn hiệu của bạn. Luật không cho đăng ký nhãn hiệu trùng hoặc tương tự tới mức gây nhầm lẫn với tên thương mại đang được sử dụng của người khác, nếu điều đó khiến người tiêu dùng nhầm về chủ thể kinh doanh. Quyền này dựa trên việc dùng thật, không cần văn bằng.
Giới hạn theo lĩnh vực và khu vực. Tên thương mại được bảo hộ trong lĩnh vực và khu vực kinh doanh mà chủ thể đó thật sự hoạt động. Một tiệm bánh lâu năm ở một phường của Huế không đương nhiên chặn được một hãng phần mềm ở Thành phố Hồ Chí Minh. Nhưng một chuỗi bán lẻ toàn quốc thì có phạm vi rộng hơn nhiều.
Tra ở đâu. Không có một sổ riêng cho tên thương mại. Bạn tra tên doanh nghiệp trên hệ thống thông tin đăng ký doanh nghiệp, và tìm trên thị trường xem có cơ sở kinh doanh nào cùng lĩnh vực đang dùng tên đó công khai, lâu dài hay không.
Nhãn hiệu nổi tiếng, kể cả khi chưa đăng ký tại Việt Nam
Nhãn hiệu nổi tiếng là nhãn được người tiêu dùng có liên quan biết đến rộng rãi trên lãnh thổ Việt Nam. Luật bảo hộ loại nhãn này mạnh hơn nhãn thông thường ở hai điểm. Thứ nhất, nó không cần đăng ký để được bảo hộ. Thứ hai, phạm vi bảo hộ có thể vượt ra ngoài nhóm hàng hoá ban đầu: dùng một dấu hiệu trùng hoặc tương tự nhãn nổi tiếng cho cả những sản phẩm không liên quan vẫn có thể bị coi là xâm phạm, nếu việc đó gây nhầm lẫn về nguồn gốc hoặc tạo ấn tượng sai về mối liên hệ.
Nhiều người đặt tên cố tình gợi tới một thương hiệu lớn, nghĩ rằng chỉ cần khác ngành là an toàn. Ví dụ giả định: một cửa hàng phụ kiện điện thoại đặt tên gần giống một hãng đồ uống toàn cầu, cho rằng "điện thoại đâu liên quan nước ngọt". Với nhãn nổi tiếng, lập luận đó không còn chắc chắn.
Không có một danh sách đầy đủ, cố định các nhãn nổi tiếng mà bạn tra một lần là xong. Việc công nhận nhãn nổi tiếng được xem xét theo các tiêu chí luật định trong từng vụ việc cụ thể. Vì vậy cách an toàn nhất là tránh hẳn mọi tên gợi liên tưởng tới các thương hiệu lớn mà người tiêu dùng Việt Nam đã quen, kể cả ở ngành khác.
Các quyền có trước khác và cách kiểm
Ngoài tên thương mại và nhãn nổi tiếng, còn vài loại quyền có thể cản nhãn hiệu. Bảng dưới tóm tắt để bạn biết nên nhìn vào đâu; mỗi loại có điều kiện riêng mà bài không đi sâu.
| Loại quyền | Có thể cản khi nào | Cách kiểm sơ bộ |
|---|---|---|
| Quyền tác giả | Logo, linh vật, hình minh hoạ, tên nhân vật hư cấu là tác phẩm của người khác | Biết rõ nguồn gốc hình vẽ; có hợp đồng chuyển quyền với người thiết kế; tránh dùng hình tải trên mạng |
| Kiểu dáng công nghiệp | Nhãn ba chiều, hình dáng bao bì trùng kiểu dáng đã được bảo hộ | Tra cơ sở dữ liệu kiểu dáng của Cục nếu nhãn là hình dáng sản phẩm, bao bì |
| Chỉ dẫn địa lý | Tên chứa tên vùng đã được bảo hộ chỉ dẫn địa lý cho đúng loại sản phẩm | Tra danh sách chỉ dẫn địa lý đã được bảo hộ trên nguồn của Cục |
| Tên giống cây trồng | Tên trùng tên giống đã được bảo hộ cho sản phẩm liên quan | Tra nguồn công bố giống cây trồng được bảo hộ |
| Tên, hình ảnh của người khác | Dùng tên, chân dung người nổi tiếng hoặc người khác khi chưa được đồng ý | Không dùng tên, hình ảnh người thật nếu không có văn bản đồng ý |
| Tên di tích, danh nhân, biểu tượng nhà nước | Dấu hiệu thuộc nhóm luật cấm hoặc hạn chế đăng ký | Tránh dùng; xem quy định về dấu hiệu không được bảo hộ |
Phần lớn những rủi ro trong bảng có thể tránh ngay ở khâu thiết kế: yêu cầu người thiết kế cam kết tác phẩm là sáng tạo mới, giữ lại bản phác thảo và tệp gốc, và có văn bản chuyển giao quyền tác giả đối với logo cho doanh nghiệp.
Người dùng trước mà chưa đăng ký: được bảo vệ tới đâu
Đây là câu hỏi ngược: nếu chính bạn là người đã dùng một tên lâu năm mà chưa đăng ký, rồi người khác nộp đơn trước, thì sao? Việt Nam xét theo nguyên tắc nộp đơn đầu tiên, nên việc dùng trước tự nó không đem lại văn bằng cho bạn. Tuy vậy, bạn không hoàn toàn trắng tay.
Nếu tên của bạn đã trở thành tên thương mại được sử dụng hợp pháp, hoặc nhãn của bạn đã đạt mức được biết đến rộng rãi, đó có thể là căn cứ phản đối đơn của người kia hoặc yêu cầu huỷ văn bằng. Các lần sửa đổi luật gần đây cũng bổ sung căn cứ liên quan tới đơn được nộp với động cơ không trung thực, giúp người dùng trước có thêm công cụ khi bị người khác cố tình đăng ký chặn. Mỗi căn cứ đều cần chứng cứ và có thời hạn yêu cầu riêng, nên đọc văn bản hiện hành hoặc hỏi người làm nghề.
Bài học cho người đang đặt tên mới là hai chiều. Khi tra cứu, hãy tìm cả những người đang dùng tên đó trên thị trường dù họ chưa nộp đơn, vì họ có thể có quyền cản bạn. Và khi đã chọn được tên, đừng để quá lâu mới nộp đơn, vì người đến sau có thể làm điều tương tự với bạn.
Cách tra thị trường cho các quyền ngoài sổ
Tra thị trường không có công cụ chuẩn, nhưng có thể làm có hệ thống thay vì gõ tên một lần rồi thôi.
- Tìm tên và các biến thể trên công cụ tìm kiếm, kèm từ chỉ ngành của bạn, xem các trang kết quả đầu tiên chứ không chỉ dòng đầu.
- Tìm trên các sàn thương mại điện tử và mạng xã hội phổ biến, chú ý gian hàng, trang có lịch sử hoạt động lâu và có lượng khách thật.
- Tra tên doanh nghiệp trên hệ thống thông tin đăng ký doanh nghiệp, lọc theo ngành nghề gần với bạn.
- Nếu tên gợi tới một thương hiệu lớn, dù khác ngành, coi đó là cảnh báo đỏ và cân nhắc đổi.
- Kiểm nguồn gốc logo và hình minh hoạ: ai vẽ, có hợp đồng chuyển quyền không, có dùng tài nguyên tải về không.
- Nếu tên chứa địa danh hoặc tên giống, tra thêm các danh sách chỉ dẫn địa lý và giống cây trồng được bảo hộ.
- Ghi lại những gì tìm thấy kèm ngày, ảnh chụp trang, để so sánh khi tra lại.
Tra thị trường cho bạn thông tin, không cho bạn kết luận pháp lý. Khi thấy một người dùng trước có quy mô đáng kể trong cùng lĩnh vực, hãy coi đó là rủi ro thật và đánh giá như một đối chứng, dù họ chưa có trong cơ sở dữ liệu nhãn hiệu.
Câu hỏi thường gặp
Tên doanh nghiệp của người khác có cản được nhãn hiệu của mình không?
Có thể, nếu tên đó là tên thương mại đang được sử dụng hợp pháp trong cùng lĩnh vực và khu vực kinh doanh, và nhãn của bạn trùng hoặc tương tự tới mức gây nhầm lẫn về chủ thể kinh doanh. Không phải tên doanh nghiệp nào cũng cản được; cần xem việc sử dụng thực tế.
Làm sao biết một nhãn có phải nhãn hiệu nổi tiếng không?
Không có danh sách đầy đủ cố định. Việc công nhận dựa trên các tiêu chí như mức độ được biết đến, phạm vi sử dụng, doanh số, thời gian sử dụng, và được xem xét trong từng vụ việc. Thực tế, tránh mọi tên gợi tới thương hiệu lớn quen thuộc là cách an toàn.
Thuê người thiết kế logo thì quyền tác giả thuộc về ai?
Tuỳ thoả thuận và quan hệ giữa hai bên. Để tránh tranh chấp, bạn nên có hợp đồng ghi rõ việc chuyển giao quyền tác giả đối với logo cho doanh nghiệp, kèm cam kết logo là sáng tạo mới, không sao chép tác phẩm của người khác.
Dùng hình tải miễn phí trên mạng làm logo có đăng ký nhãn hiệu được không?
Rủi ro cao. Hình tải miễn phí thường có giấy phép giới hạn, có thể không cho dùng làm nhãn hiệu, và người khác cũng có thể dùng cùng hình đó. Nhãn của bạn khi ấy vừa yếu về khả năng phân biệt vừa dễ xung đột quyền tác giả.
Mình dùng tên trước nhiều năm nhưng người khác đã được cấp văn bằng thì làm gì?
Bạn có thể xem xét các căn cứ như tên thương mại được sử dụng trước, nhãn đã được biết đến rộng rãi, hoặc đơn của người kia nộp với động cơ không trung thực để yêu cầu huỷ văn bằng. Mỗi căn cứ cần chứng cứ và có thời hạn, nên tham khảo người làm nghề sớm.
Đặt tên có chữ của một vùng nổi tiếng về đặc sản có sao không?
Nếu tên vùng đã được bảo hộ chỉ dẫn địa lý cho đúng loại sản phẩm, việc dùng nó cho sản phẩm không đáp ứng điều kiện của chỉ dẫn đó có thể bị coi là vi phạm. Kể cả chưa có chỉ dẫn địa lý, tên địa danh thường làm nhãn thiếu khả năng phân biệt.