Tên tiếng Việt cần được tra ít nhất bốn dạng: có dấu viết tách, không dấu viết tách, không dấu viết liền, và có dấu viết liền nếu công cụ chấp nhận. Người nộp đơn trước bạn có thể đã chọn bất kỳ dạng nào, và khi so sánh nhãn, cách đọc mới là thứ được cân nhắc chứ không phải chuyện có dấu hay không.
Ngoài dấu thanh, chữ "đ", các nguyên âm có mũ, dấu móc cũng là chỗ công cụ tra cứu có thể xử lý khác nhau. Bài giải thích vì sao phải tra nhiều dạng, cách lập danh sách dạng gõ, và các bẫy chữ tiếng Việt hay làm người tự tra bỏ sót.
Vì sao dấu tiếng Việt làm việc tra khó hơn
Công cụ tra cứu xử lý chữ theo mã ký tự. "Mây" và "May" là hai chuỗi khác nhau với máy, dù người đọc nhận ra quan hệ giữa chúng ngay. Tuỳ cách công cụ được xây dựng, việc gõ có dấu có thể tìm được bản ghi không dấu hoặc không; gõ không dấu có thể bao luôn bản có dấu hoặc chỉ ra đúng bản không dấu.
Người nộp đơn thì mỗi người một kiểu. Nhiều thương hiệu chọn chữ in hoa không dấu cho dễ đọc với khách nước ngoài, dễ làm tên miền. Nhiều thương hiệu giữ dấu để nhấn bản sắc Việt. Một số viết liền để tạo cảm giác hiện đại. Kho dữ liệu vì thế chứa đủ các dạng.
Khi Cục xét tương tự, hai nhãn chỉ khác nhau về dấu thường bị coi là gần nhau về cách viết, và với người tiêu dùng Việt, cách đọc có khi còn trùng hẳn. Bỏ sót một nhãn chỉ vì nó không có dấu là bỏ sót một trong những đối chứng gần nhất có thể có.
Lập danh sách các dạng gõ cho một tên
Lấy ví dụ giả định tên "Mây Hiên", danh sách tối thiểu gồm:
- Có dấu, viết tách: "Mây Hiên".
- Không dấu, viết tách: "May Hien".
- Không dấu, viết liền: "MayHien".
- Có dấu, viết liền: "MâyHiên", nếu công cụ cho gõ.
- Từng từ riêng có dấu và không dấu: "Mây", "May", "Hiên", "Hien" (dùng chế độ chứa và lọc nhóm vì sẽ ra nhiều).
- Các dạng mất dấu một phần hay gặp khi người nộp gõ vội, như "Mây Hien".
- Dạng phiên âm hoặc chuyển tự mà người khác có thể dùng: "Mei Hien", "Mayhyen".
Danh sách bảy dòng nghe dài, nhưng mỗi dòng chỉ mất một lượt gõ. Với tên ba từ, bạn làm tương tự cho từng tổ hợp hai từ liền nhau.
Ghi danh sách này vào đầu bảng tra cứu, đánh dấu từng dòng sau khi tra xong. Cách làm đơn giản đó chặn được kiểu sai phổ biến nhất: tra kỹ dạng có dấu, rồi quên mất dạng không dấu viết liền vì tưởng đã làm. Khi người khác trong nhóm kiểm lại, họ cũng biết ngay dạng nào đã được quét.
Các bẫy chữ tiếng Việt hay gặp khi tra
Những cặp dưới đây thường bị người tra quên, dù đọc lên rất gần:
| Bẫy | Ví dụ giả định | Cách xử lý |
|---|---|---|
| Chữ đ và d | "Đông An" – "Dong An" | Gõ cả "đ" và "d"; nếu công cụ không hiểu "đ", thử "dd" hoặc chỉ "d" |
| Mũ và móc của nguyên âm | "Sơn Thủy" – "Son Thuy" | Gõ bản không dấu hoàn toàn và bản có dấu đầy đủ |
| Hai cách bỏ dấu | "Thuý" – "Thúy" | Gõ cả hai kiểu đặt dấu thanh; công cụ có thể coi là hai chuỗi khác |
| Y và i | "Thùy Linh" – "Thuy Lynh" | Dùng ký tự đại diện ở vị trí y, i |
| Ph và f, c và k | "Phúc An" – "Fuc An" | Gõ các dạng chuyển tự hay gặp |
| Chữ hoa có dấu | "ĐÔNG AN" in hoa | Thử cả chữ thường nếu nghi công cụ phân biệt |
Bẫy "hai cách bỏ dấu" ít người để ý nhất. Các bộ gõ khác nhau đặt dấu thanh ở vị trí khác nhau (oà – òa, uý – úy), và về mã ký tự đó là hai chuỗi không giống nhau. Nếu công cụ không tự chuẩn hoá, tra một kiểu có thể không ra bản ghi gõ kiểu kia.
Kiểm cách công cụ đang dùng xử lý dấu
Trước khi tra tên của mình, dành hai phút thử công cụ với một nhãn phổ biến mà bạn biết chắc có trong kho, chẳng hạn một từ thông dụng có dấu. Gõ có dấu, ghi số kết quả; gõ không dấu, ghi số kết quả. Nếu số không dấu lớn hơn hẳn và bao gồm cả bản ghi có dấu, công cụ đang bỏ dấu khi so. Nếu hai số gần nhau mà danh sách khác nhau, công cụ đang so chính xác theo dấu, bạn phải tra cả hai dạng cho mọi tên.
Làm tương tự với chữ "đ": gõ một từ có "đ" và cùng từ đó với "d". Rồi thử hai kiểu đặt dấu thanh cho một từ như "hoà – hòa". Ba phép thử này cho bạn biết công cụ hiện hành đáng tin đến đâu với tiếng Việt, và lượt tra nào là bắt buộc.
Kết quả phép thử nên ghi vào đầu bảng tra cứu, kèm ngày thử. Giao diện và cách xử lý có thể thay đổi khi công cụ được nâng cấp, nên mỗi đợt tra lớn cách nhau vài tháng, bạn thử lại.
Viết liền, viết tách và dấu gạch nối
Viết liền tạo một chuỗi mới. "HATNANG" với máy là một từ. Tìm theo từ "nang" có thể không bắt được nó nếu công cụ tách từ theo khoảng trắng; tìm theo chuỗi chứa "nang" thì bắt được.
Viết tách tạo nhiều từ. "HAT NANG" được tách thành hai từ, tìm "hatnang" liền có thể không ra. Vì vậy luôn tra cả hai dạng.
Dấu gạch nối, dấu chấm ở giữa. Một số nhãn viết "Hat-Nang", "Hat.Nang". Ký tự đại diện chuỗi đặt giữa hai phần ("HAT*NANG") là cách bắt gọn các dạng này nếu công cụ hỗ trợ.
Viết hoa giữa từ. "HatNang" và "HATNANG" thường được coi là một chuỗi nếu công cụ không phân biệt hoa thường. Thử một lần để chắc.
Chữ số chen vào. Tên như "Hat Nang 9" hay "HN9" cần tra cả phần chữ không kèm số, vì chữ số thường là yếu tố phụ. Với dạng viết tắt chữ cái đầu, tra thêm cả chuỗi viết tắt lẫn tên đầy đủ, vì người khác có thể đã đăng ký một trong hai.
Đổi dấu thanh thành từ khác: có cần tra không
Bỏ dấu là một chuyện; đổi dấu là chuyện khác. "Mây" bỏ dấu thành "May", mà "May" cũng là một từ có nghĩa riêng (may mắn, may vá); đổi dấu thanh còn ra "Mấy", "Mầy". Các từ này khác nghĩa, khác cách đọc, nên thường không bị coi là trùng chỉ vì cùng bộ chữ cái. Bạn không cần tra mọi dạng đổi dấu thanh như với dạng bỏ dấu.
Tuy vậy, có hai trường hợp nên tra. Thứ nhất, khi nhãn được trình bày không dấu, người tiêu dùng không biết nó đọc là "Mây" hay "May"; một nhãn "MAY HIEN" không dấu có thể được đọc theo cả hai cách, nên nhãn có dấu nào gần với một trong hai cách đọc đều đáng xem. Thứ hai, khi hai từ khác dấu nhưng nghĩa và cách đọc vẫn gần, chẳng hạn khác biệt chỉ ở thanh hỏi – ngã mà nhiều vùng phát âm như nhau.
Cách làm gọn: gõ dạng không dấu ở chế độ chứa, công cụ sẽ trả về mọi biến thể dấu nếu nó bỏ dấu khi so; đọc lướt danh sách và chỉ mở những bản ghi có cách đọc gần với tên của bạn. Nếu công cụ so chính xác theo dấu, chọn thêm hai ba dạng đổi dấu gần âm nhất để gõ.
Phiên âm và chuyển tự sang chữ nước ngoài
Thương hiệu Việt hướng ra quốc tế hay chuyển tên sang dạng dễ đọc với người nước ngoài: "Phở" thành "Fo", "Xuân" thành "Suan", "Nguyễn" thành "Nguyen". Người khác cũng có thể đã làm điều này với một tên gần với tên của bạn.
Khi tra, nghĩ xem một người nói tiếng Anh sẽ viết lại tên của bạn ra sao khi chỉ nghe đọc, rồi tra các dạng đó. Ngược lại, nếu tên của bạn là từ nước ngoài, nghĩ xem người Việt sẽ phiên âm thế nào: "Lumina" có thể thành "Lu Mi Na", "Lumi Na". Những cách viết này không có chuỗi chung đủ dài với tên gốc, nên chỉ lộ ra khi bạn chủ động gõ chúng.
Phần phiên âm, dịch nghĩa trong bản ghi của nhãn khác cũng là nguồn gợi ý: nếu thấy chủ khác ghi cách đọc gần với tên của bạn, dù chữ viết khác, đó là bản ghi cần đọc kỹ.
Ví dụ giả định: một dấu suýt làm hỏng việc
Một cơ sở bánh tráng ở Tây Ninh chọn tên "Đông An" cho dòng bánh tráng đóng gói. Người phụ trách gõ "Đông An" có dấu, công cụ trả về vài kết quả xa lĩnh vực, kết luận an toàn. Bảng tra cứu khi đó chỉ có đúng một dòng, không ghi chế độ tìm, không ghi dạng gõ nào khác.
Trước khi in bao bì, cơ sở nhờ một người quen làm marketing kiểm lại. Người này gõ "DONG AN" không dấu và thấy ngay một bản ghi ở nhóm thực phẩm chế biến, mẫu nhãn in hoa không dấu, đang có hiệu lực. Công cụ khi ấy so chính xác theo dấu nên lượt gõ có dấu đã bỏ qua bản ghi này. Với bánh tráng và thực phẩm chế biến, rủi ro bị coi là tương tự rất cao.
Cơ sở chọn tên khác trước khi in. Chi phí của sự cố gần như bằng không, chỉ vì có người gõ thêm một dạng. Nếu phát hiện sau khi đã in vài chục nghìn túi, câu chuyện đã khác. Từ đó, bảng tra cứu của cơ sở luôn có sẵn bốn cột cho bốn dạng gõ, ô nào trống là chưa được coi là tra xong.
Câu hỏi thường gặp
Nhãn có dấu và không dấu có bị coi là trùng không?
Hai nhãn chỉ khác nhau về dấu thường được coi là rất gần về cách viết, và có thể trùng về cách đọc. Nếu dùng cho hàng hoá, dịch vụ trùng hoặc tương tự, rủi ro bị coi là gây nhầm lẫn cao.
Có nên đăng ký nhãn không dấu để dễ dùng tên miền?
Đó là lựa chọn kinh doanh của bạn. Về mặt tra cứu, dù bạn chọn dạng nào, vẫn phải tra đủ cả dạng có dấu và không dấu để chắc không có nhãn gần giống ở dạng còn lại.
Công cụ không gõ được chữ đ thì tra thế nào?
Thử gõ "d" thay cho "đ", hoặc dùng ký tự đại diện ở vị trí đó. Kiểm trước bằng một từ có "đ" mà bạn biết chắc có trong kho để hiểu công cụ xử lý ra sao.
Có cần tra cả hai kiểu đặt dấu thanh như hoà và hòa không?
Nên thử một lần với công cụ hiện hành. Nếu hai kiểu cho kết quả khác nhau, nghĩa là công cụ không tự chuẩn hoá, bạn phải tra cả hai kiểu cho những từ có nguyên âm đôi trong tên.
Tên tiếng Việt có cần tra cả dạng tiếng Anh không?
Nên tra dạng chuyển tự mà người nước ngoài hay dùng, và nếu tên có nghĩa, tra cả bản dịch nghĩa. Nhãn tương tự về nghĩa hoặc về âm vẫn có thể bị coi là gây nhầm lẫn.