Hai nhãn hiệu chỉ khác nhau ở chỗ có dấu hay không dấu, viết liền hay viết rời, viết hoa hay viết thường thường bị coi là trùng hoặc tương tự gây nhầm lẫn, vì người mua đọc ra cùng một tên. Ngoại lệ hẹp nằm ở chỗ dấu thanh làm đổi nghĩa rõ ràng và người mua nhận ra sự khác nghĩa đó ngay trong bối cảnh sản phẩm.
Tiếng Việt viết trên mạng, trên tên miền, trên tên tài khoản thường bỏ dấu. Doanh nghiệp đặt tên cũng hay viết liền cho gọn, kiểu “Namphong” thay vì “Nam Phong”. Vì vậy cùng một tên có thể tồn tại ở nhiều dạng viết, và người tra cứu dễ bỏ sót nếu chỉ tra một dạng. Bài này bàn cách so các dạng viết đó khi tự đánh giá tương tự. Khả năng phân biệt của tên tiếng Việt không dấu và chuyện cơ quan thẩm định xét chữ nước ngoài thuộc chuyên mục khác; ở đây chỉ bàn chuyện hai nhãn có bị coi là một hay không. Các tên là ví dụ giả định.
Vì sao bỏ dấu thường không tạo ra tên khác
Người Việt đọc chữ không dấu bằng cách tự điền dấu theo thói quen và bối cảnh. Thấy “Nam Phong” không dấu trên một bao bì, người mua sẽ đọc thành “Nam Phong”, không ai đọc thành chuỗi âm ngang lạ lẫm. Thấy “Hoa Mai” không dấu, người ta đọc “Hoa Mai”. Chữ không dấu vì vậy được nghe như bản có dấu quen thuộc nhất.
Hệ quả là khi một nhãn có trước là “Hương Quế”, ví dụ giả định, và tên định nộp là “Huong Que”, lớp chữ viết rất gần, lớp âm đọc gần như trùng, lớp ý nghĩa cũng trùng vì người mua hiểu ra nghĩa gốc. Cả ba lớp cùng ở mức gần.
Điều ngược lại cũng đúng. Nhãn có trước viết không dấu, như “Thanh Tam”, tên định nộp có dấu “Thanh Tâm”. Người mua thấy “Thanh Tam” vẫn thường đọc thành “Thanh Tâm”, nên hai tên bị coi là một. Có dấu hay không dấu chỉ là cách viết, không phải một cái tên khác. Khi tra cứu, cần coi hai dạng như hai mặt của cùng một tên.
Điểm cần lưu ý: một tên không dấu có thể được đọc theo nhiều cách có dấu. “Thanh Tam” có thể là “Thanh Tâm”, “Thanh Tám”, “Thành Tâm”. Khi nhãn có trước là dạng không dấu, hãy liệt kê các cách đọc có dấu phổ biến và so tên của bạn với từng cách đọc ấy.
Các dạng biến đổi cách viết và nhận định chung
Bảng dưới gom những dạng biến đổi cách viết hay gặp giữa nhãn có trước và tên định nộp, khi sản phẩm trùng. Nhận định là xu hướng, không phải quy tắc tuyệt đối.
| Dạng biến đổi | Ví dụ giả định | Nhận định |
|---|---|---|
| Có dấu và không dấu | “Bảo Ngọc” và “Bao Ngoc” | Gần, gần như coi là trùng |
| Viết rời và viết liền | “Bảo Ngọc” và “Baongoc” | Gần |
| Viết hoa và viết thường | “BẢO NGỌC” và “bảo ngọc” | Gần, xét như cùng một chữ |
| Thêm gạch nối, dấu chấm | “Bao-Ngoc” và “Bao.Ngoc” | Gần |
| Đảo chữ hoa giữa từ | “BaoNgoc” và “Baongoc” | Gần |
| Dấu đổi làm đổi nghĩa rõ | “Bảo Ngọc” và “Bão Ngọc” | Lưng chừng: chữ và âm gần, nghĩa khác |
| Viết liền tạo ra cách đọc khác | “Lan Anh” và “Lananh” đọc kiểu nước ngoài | Gần đến lưng chừng tuỳ cách đọc phổ biến |
Năm dòng đầu gần như không có ngoại lệ. Hai dòng cuối là chỗ cần cân nhắc, và ngay cả ở đó, kết luận vẫn thường nghiêng về phía rủi ro khi sản phẩm trùng.
Viết liền, viết rời và tên miền
Ngày nay, cách viết liền rất phổ biến vì nó khớp với tên miền, tên tài khoản mạng xã hội, tên ứng dụng. Một doanh nghiệp tên “Mộc Lam” rất có thể dùng “moclam” ở mọi kênh trực tuyến. Người mua đã quen thấy hai dạng này là một. Vì vậy khi nhãn có trước là “Mộc Lam” và tên định nộp là “Moclam”, đừng xem đó là hai tên khác nhau.
Một tình huống hay gặp: bạn tra tên miền thấy còn trống, mua ngay, rồi mới tra nhãn hiệu và thấy dạng viết rời có dấu đã có người đăng ký. Tên miền còn trống không có nghĩa là tên đó tự do về nhãn hiệu. Hai hệ thống đăng ký này độc lập với nhau, và chuyện tra chéo nhiều kênh có chuyên mục riêng.
Viết liền chỉ có thể tạo khác biệt khi nó làm thay đổi cách đọc phổ biến. Ví dụ giả định “Lananh” có thể được một số người đọc theo kiểu Latinh thành “La Nanh”. Nhưng với người Việt, phản xạ đầu tiên vẫn là “Lan Anh”, nhất là khi sản phẩm hướng tới thị trường trong nước. Vì vậy hiếm khi viết liền đủ để tách hai tên. Muốn dùng cách viết liền như một yếu tố phân biệt, bạn cần chứng minh được rằng người mua của mình đọc tên theo cách khác, và điều đó rất khó.
Khi dấu thanh thật sự làm đổi nghĩa
Hai nghĩa đều phổ biến và khác xa. Tiếng Việt có nhiều cặp chỉ khác một dấu mà nghĩa khác hẳn: “bảo” và “bão”, “ma” và “mà”, “lá” và “là”. Khi cả hai nhãn đều viết có dấu và nghĩa của mỗi bên rõ ràng trong bối cảnh sản phẩm, lớp ý nghĩa có thể kéo cặp ấy về mức lưng chừng.
Nghĩa khác phải được người mua nhận ra. Nếu nhãn có trước viết không dấu, người mua sẽ tự điền dấu theo thói quen và có thể điền ra đúng tên bạn. Lúc đó khác nghĩa không còn tác dụng. Lớp ý nghĩa chỉ giúp được khi cả hai nhãn đều có dấu và dấu khác nhau.
Âm vẫn rất gần. Kể cả khi nghĩa khác, hai tên chỉ khác một dấu vẫn nghe rất gần, nhất là với người ở vùng không phân biệt dấu hỏi và dấu ngã. Đừng để lớp ý nghĩa che mất lớp âm đọc.
Sản phẩm trùng làm mọi khác biệt nhỏ đi. Cùng bán một mặt hàng thì người mua ít để ý tới nghĩa của tên hơn là âm và hình dạng chung. Khác biệt nhờ dấu vì thế thường chỉ đủ khi sản phẩm cách xa hoặc khi phần chữ đi kèm hình ảnh làm rõ nghĩa.
Tra đủ các biến thể cách viết trước khi đánh giá
Muốn đánh giá được, trước hết phải tìm ra các nhãn có dạng viết khác của cùng tên. Làm theo các bước sau khi tra cứu.
- Viết phần chính của tên bạn ở dạng có dấu chuẩn.
- Viết dạng không dấu, viết rời và viết liền.
- Nếu tên có thể đọc theo nhiều cách có dấu khi bỏ dấu, liệt kê các cách đọc phổ biến, rồi tra cả các dạng có dấu ấy.
- Tra từng dạng trên công cụ tra cứu, trong nhóm sản phẩm của bạn và các nhóm liên quan. Nếu công cụ cho tìm theo một phần chữ, tra thêm từng âm tiết riêng.
- Gom mọi kết quả về một danh sách chung và chấm theo bốn lớp như với mọi nhãn khác.
- Ghi lại các dạng đã tra vào phiếu đánh giá, để sau này người khác xem lại biết bạn đã tra những gì.
Cách công cụ tra cứu xử lý dấu và khoảng trắng có thể thay đổi theo từng phiên bản giao diện. Có lúc tra không dấu sẽ ra cả kết quả có dấu, có lúc không. Đừng giả định công cụ tự lo; hãy tra từng dạng một cách chủ động. Hướng dẫn kỹ thuật tra nằm ở chuyên mục về cơ sở dữ liệu của Cục.
Latinh hoá chữ Việt: Đ thành D, Ph thành F, Qu thành Kw
Một kiểu biến đổi gần với bỏ dấu là Latinh hoá: viết lại tên tiếng Việt bằng cách ghép chữ theo lối nước ngoài cho “quốc tế” hơn. “Đông” thành “Dong”, “Phong” thành “Fong”, “Quế” thành “Kwe”, “Gió” thành “Zo”. Ví dụ giả định nhãn có trước là “Phong An”, tên định nộp là “Fong An”. Nhìn qua thì khác, nhưng khi đọc, người Việt vẫn nhận ra đó là “Phong An”.
Khi đánh giá, kiểu biến đổi này thường được xét giống như bỏ dấu: lớp âm gần, lớp ý nghĩa gần nếu người mua nhận ra tên gốc, lớp chữ viết lưng chừng. Ấn tượng chung vì vậy vẫn nghiêng về gần. Lý do là người mua Việt không đọc “Fong An” theo âm tiếng Anh, mà tự động quy về âm tiếng Việt quen thuộc.
Có một điểm riêng cần chú ý: Latinh hoá đôi khi tạo ra một chuỗi chữ mang nghĩa khác, hoặc nghĩa không hay, trong tiếng Anh. Đây không phải chuyện tương tự với nhãn khác, mà là chuyện tên có phù hợp khi ra thị trường quốc tế không, thuộc phạm vi đặt tên. Nhưng khi tra cứu cơ sở dữ liệu quốc tế, dạng Latinh hoá có thể lại trùng với một nhãn nước ngoài mà bạn chưa nghĩ tới. Vì vậy nếu chọn cách viết này, hãy tra cả dạng gốc tiếng Việt lẫn dạng Latinh hoá, ở cả cơ sở dữ liệu trong nước và quốc tế.
Tóm gọn lại cho phần đánh giá: mọi cách viết khiến người Việt đọc ra cùng một tên đều nên được coi là một tên. Từ đó, khi liệt kê biến thể để tra, đừng chỉ nghĩ tới có dấu và không dấu; thêm cả các dạng Latinh hoá mà người khác có thể đã chọn.
Hệ quả khi chọn cách viết cho nhãn của chính mình
Nếu tên của bạn là tiếng Việt có nghĩa, nên quyết định ngay từ đầu dạng viết chính thức trên đơn nhãn hiệu, và hiểu rằng phạm vi rủi ro trùng của bạn bao gồm mọi dạng viết khác. Viết có dấu hay không dấu trên đơn không làm thay đổi việc người khác có đăng ký dạng còn lại hay chưa.
Ngược lại, khi bạn đã có văn bằng cho một dạng, dạng viết khác của cùng tên do người khác nộp sau sẽ có thể bị coi là tương tự. Đó là lý do nhiều doanh nghiệp không thấy cần đăng ký riêng dạng không dấu, mà thay vào đó theo dõi đơn của người khác. Chuyện theo dõi sau khi nộp thuộc phạm vi khác, ở đây chỉ nhắc để bạn thấy bức tranh đầy đủ.
Một lưu ý cho người làm thiết kế: nếu logo của bạn viết tên không dấu vì lý do thẩm mỹ, đừng nghĩ phần chữ trong logo là một tên khác so với tên có dấu. Khi tra cứu và đánh giá cho logo, vẫn xét như tên có dấu tương ứng. Còn khi tên của bạn chỉ có ý nghĩa ở dạng có dấu, giữ dấu trên bao bì cũng giúp người mua đọc đúng và hạn chế nhầm với tên khác chỉ giống ở dạng không dấu.
Câu hỏi thường gặp
Đăng ký tên có dấu rồi thì người khác có đăng ký dạng không dấu được không?
Dạng không dấu của cùng tên thường bị coi là trùng hoặc tương tự gây nhầm lẫn với dạng có dấu, nên nếu dùng cho sản phẩm trùng hoặc liên quan, đơn của người đến sau có rủi ro cao bị từ chối.
Tên miền viết liền còn trống có nghĩa là tên đó chưa ai đăng ký nhãn hiệu không?
Không. Tên miền và nhãn hiệu là hai hệ thống độc lập. Tên miền còn trống không cho biết gì về tình trạng nhãn hiệu. Bạn cần tra riêng trên cơ sở dữ liệu nhãn hiệu, với cả dạng có dấu và viết rời.
Hai tên chỉ khác một dấu thanh thì có tách được không?
Có thể ở mức lưng chừng nếu cả hai đều viết có dấu, nghĩa của mỗi bên rõ ràng và khác xa, và người mua nhận ra sự khác nghĩa đó. Nhưng âm vẫn rất gần, nên khi sản phẩm trùng thì vẫn nên coi là có rủi ro.
Viết hoa toàn bộ hay viết thường có làm nhãn khác đi không?
Không. Với nhãn chữ, chữ hoa và chữ thường được xét như cùng một chữ cái. Kiểu trình bày chữ chỉ có ý nghĩa khi nó đặc biệt đến mức trở thành một yếu tố hình riêng trong nhãn.
Nên đăng ký tên dạng có dấu hay không dấu?
Tuỳ cách bạn dùng tên trong thực tế và ý nghĩa của tên. Nhiều doanh nghiệp chọn dạng thể hiện đúng nhất trên bao bì. Nên hỏi người làm nghề về phạm vi bảo hộ của từng phương án trước khi nộp.
Có cần tra cả các cách đọc có dấu khác nhau khi tên không dấu không?
Nên tra. Một tên không dấu có thể được đọc thành vài tên có dấu khác nhau. Nhãn có trước có thể là một trong số đó. Liệt kê các cách đọc phổ biến rồi tra từng cách giúp bạn không bỏ sót.