Hai nhãn hiệu viết và đọc khác hẳn nhau vẫn có thể bị coi là tương tự nếu chúng mang cùng một ý nghĩa mà người mua Việt Nam hiểu được, chẳng hạn một tên tiếng Việt và bản dịch tiếng Anh của chính nó. Lớp ý nghĩa là lớp người đi tra hay bỏ quên nhất, vì công cụ tra cứu tìm theo chữ, không tìm theo nghĩa.
Bài này giúp bạn tự xét lớp ý nghĩa khi đánh giá nhãn chữ: bản dịch trực tiếp giữa tiếng Việt và tiếng nước ngoài, từ đồng nghĩa và gần nghĩa, ý tưởng hoặc hình ảnh chung, và những trường hợp ý nghĩa không còn được tính. Cuối bài có quy trình tra theo nghĩa để không bỏ sót. Các tên nêu ra là ví dụ giả định.
Tương tự về ý nghĩa là gì
Người mua không chỉ nhớ một cái tên bằng chữ và âm. Họ nhớ hình ảnh mà cái tên gợi ra: một con ong, một ngọn núi, một buổi sáng, một màu xanh. Khi hai tên gợi ra cùng một hình ảnh cụ thể, người mua có thể liên tưởng chúng với nhau, nhất là khi gặp chúng trên cùng loại sản phẩm.
Vì vậy, thực tiễn so sánh nhãn hiệu coi ý nghĩa là một khía cạnh riêng, bên cạnh chữ viết và âm đọc. Hai nhãn “Rừng Bạc” và “Silver Forest”, ví dụ giả định, khác nhau hoàn toàn về mặt chữ và âm. Nhưng với người mua hiểu tiếng Anh ở mức phổ thông, hai tên này là một: rừng màu bạc. Nếu cả hai dùng cho cùng loại trà, rủi ro nhầm lẫn về nguồn gốc là có thật.
Điểm mấu chốt nằm ở chữ “người mua hiểu được”. Ý nghĩa chỉ tạo ra sự tương tự khi nhóm người mua của sản phẩm đó hiểu nghĩa của tên. Từ tiếng Anh thông dụng phần lớn người Việt trẻ đều hiểu. Một từ tiếng Phần Lan hay tiếng Latinh cổ thì hầu như không ai hiểu, nên lớp ý nghĩa gần như không phát huy. Vì thế khi tự đánh giá, câu hỏi không chỉ là “hai tên có cùng nghĩa không” mà là “người mua của mình có nhận ra hai tên cùng nghĩa không”.
Bản dịch trực tiếp giữa tiếng Việt và tiếng Anh
Đây là trường hợp rõ nhất và hay gặp nhất. Một doanh nghiệp đăng ký tên tiếng Việt, một doanh nghiệp khác đặt tên tiếng Anh là bản dịch của tên đó, hoặc ngược lại. Ví dụ giả định “Mặt Trời Nhỏ” và “Little Sun”, “Cánh Đồng Xanh” và “Green Field”, “Ong Đỏ” và “Red Bee”. Với các từ phổ thông như sun, green, field, bee, người mua Việt hiện nay đa phần hiểu ngay.
Khi tra ra cặp như vậy và sản phẩm trùng hoặc liên quan, hãy chấm lớp ý nghĩa ở mức gần. Chữ viết và âm có thể ở mức xa, nhưng một lớp gần đủ để bạn dừng lại suy nghĩ. Đặc biệt cẩn trọng khi bạn định dùng cả hai dạng song song, chẳng hạn tên tiếng Việt trên bao bì trong nước và tên tiếng Anh cho xuất khẩu, trong khi một dạng đã có người khác đăng ký.
Ngược lại, bản dịch không chính xác hoặc chỉ dịch một phần thì lớp ý nghĩa nhẹ hơn. “Mặt Trời Nhỏ” và “Sunny Kid” chung ý mặt trời nhưng ý thứ hai khác, nên có thể chấm lưng chừng. Còn “Mặt Trời Nhỏ” và “Big Moon” chỉ cùng thuộc trường nghĩa bầu trời, đa số trường hợp sẽ ở mức xa.
Lưu ý ngôn ngữ khác ngoài tiếng Anh. Với tiếng Trung, tiếng Hàn, tiếng Nhật, tiếng Pháp, mức hiểu của người mua Việt khác nhau theo từ và theo ngành. Ngành mỹ phẩm, ẩm thực có nhiều người mua quen một số từ tiếng Hàn, tiếng Nhật, tiếng Pháp; khi đó lớp ý nghĩa có thể phát huy với những từ ấy.
Từ đồng nghĩa và gần nghĩa trong tiếng Việt
Đồng nghĩa trực tiếp. Tiếng Việt có nhiều cặp từ thuần Việt và Hán Việt cùng nghĩa: “Núi Xanh” và “Thanh Sơn”, “Sông Dài” và “Trường Giang”, “Mây Trắng” và “Bạch Vân”. Người mua phổ thông hiểu được một số cặp quen thuộc. Với các cặp ai cũng hiểu, lớp ý nghĩa nên chấm gần; với các cặp Hán Việt ít gặp, có thể hạ xuống lưng chừng.
Gần nghĩa, cùng hình ảnh. “Bình Minh” và “Rạng Đông”, “Hoàng Hôn” và “Chiều Tà” khác chữ, khác âm nhưng gợi cùng một khoảnh khắc. Khi phần chính của hai nhãn chỉ gồm một hình ảnh như vậy, lớp ý nghĩa có thể ở mức gần hoặc lưng chừng tuỳ độ cụ thể của hình ảnh.
Từ có nhiều nghĩa. Một số từ có hai nghĩa phổ biến, như “Hồng” vừa là màu vừa là hoa vừa là quả. Khi so với một tên tiếng Anh, cần xem nghĩa nào được gợi ra trong bối cảnh sản phẩm. “Hồng” trên hộp hoa quả sấy gợi quả hồng; “Pink” chỉ gợi màu. Hai tên này có thể ở mức xa về ý nghĩa dù đều liên quan tới “hồng”.
Từ đồng nghĩa nhưng sắc thái khác hẳn. “Mẹ” và “Má” cùng nghĩa, cùng sắc thái thân mật, dễ gần. “Ngôi Nhà” và “Tổ Ấm” gần nghĩa nhưng một bên trung tính, một bên ấm áp. Sắc thái khác không tự kéo hai tên ra xa, nhưng là một yếu tố bạn có thể ghi vào lý do khi chấm.
Ý tưởng chung và hình ảnh được gợi ra
Có những cặp tên không phải bản dịch của nhau, cũng không đồng nghĩa, nhưng cùng khai thác một ý tưởng rất cụ thể. Ví dụ giả định “Chú Voi Con” và “Baby Elephant” là bản dịch; còn “Chú Voi Con” và “Voi Tí Hon” là cùng ý tưởng; “Chú Voi Con” và “Voi Rừng” chỉ chung con vật.
Càng cụ thể, càng gần. Hai tên cùng gợi “một con voi nhỏ” cho cùng loại đồ chơi gỗ thì người mua dễ liên tưởng. Hai tên chỉ chung con voi, một bên voi nhỏ dễ thương, một bên voi rừng hoang dã, thì ý tưởng đã tách. Nếu nhãn của hai bên còn có hình voi đi kèm, lớp ý nghĩa của chữ sẽ được cộng hưởng với phần hình; phần đánh giá hình có chuyên mục riêng.
Một trường hợp đặc biệt là ý tưởng phổ biến trong ngành. Tên gợi hình con ong cho mật ong, hình bông lúa cho gạo, hình chiếc lá cho sản phẩm thiên nhiên đều là những ý tưởng rất nhiều người dùng. Khi ý tưởng chung là ý tưởng của cả ngành, nó tự nhẹ đi, vì người mua đã quen phân biệt các nhãn nhờ phần khác. Bạn cần kết quả tra cứu để chứng minh độ phổ biến đó, không nên tự khẳng định.
Khi ý nghĩa không còn được tính
Có ba tình huống lớp ý nghĩa gần như mất tác dụng, và biết chúng giúp bạn khỏi lo thừa. Tình huống thứ nhất là tên tự ghép không có nghĩa trong ngôn ngữ nào người mua quen, như “Lumiaro” hay “Vexora”. Dù người đặt tên có thể lấy cảm hứng từ một từ Latinh nghĩa là ánh sáng, người mua không nhận ra điều đó, nên so với tên “Ánh Sáng” của người khác, lớp ý nghĩa ở mức xa.
Tình huống thứ hai là nghĩa bị lấn át bởi cách dùng. Một số tên riêng, tên người, tên địa danh có nghĩa gốc nhưng người mua chỉ coi đó là tên. Tên “Hải Đăng” dùng như tên người, ví dụ giả định, khi so với “Lighthouse” cho cùng loại sản phẩm vẫn có thể bị liên tưởng, nhưng yếu hơn hẳn so với trường hợp tên “Ngọn Hải Đăng” rõ ràng nói về cái tháp đèn.
Tình huống thứ ba là phần cùng nghĩa chỉ là từ mô tả sản phẩm. Hai tên cùng chứa nghĩa “cà phê” hay “sạch” thì sự trùng nghĩa ở phần ấy không có giá trị, vì ai cũng được dùng. Lúc đó hãy so phần còn lại. Ngược lại, đừng vội xếp một từ vào loại mô tả chỉ vì nó liên quan tới sản phẩm; từ “Mặt Trời” cho đèn năng lượng có thể bị coi là gợi ý, còn cho bánh kẹo thì là phần phân biệt rõ ràng. Việc xác định phần chính và phần mô tả có bài riêng trong chuyên mục này.
Nghĩa trái ngược cũng là một trường hợp hay gặp. “Ngày Nắng” và “Đêm Mưa” thường không bị coi là cùng nghĩa, nhưng khi hai tên tạo thành một cặp quen tai, người mua có thể nghĩ đó là hai dòng sản phẩm của cùng một hãng. Cặp như vậy nên chấm lưng chừng chứ đừng vội chấm xa.
Bảng ví dụ giả định về lớp ý nghĩa
Các cặp sau đều giả định dùng cho cùng loại sản phẩm. Cột cuối là nhận định cho riêng lớp ý nghĩa, chưa tính các lớp khác.
| Nhãn tìm được | Tên định nộp | Quan hệ nghĩa | Nhận định lớp ý nghĩa |
|---|---|---|---|
| Sương Bạc | Silver Mist | Dịch trực tiếp, từ phổ thông | Gần |
| Thanh Sơn | Núi Xanh | Hán Việt và thuần Việt cùng nghĩa | Gần đến lưng chừng, tuỳ người mua có nhận ra không |
| Bình Minh | Rạng Đông | Gần nghĩa, cùng khoảnh khắc | Lưng chừng đến gần |
| Chú Voi Con | Voi Rừng | Chung con vật, ý tưởng khác | Xa đến lưng chừng |
| Lumiaro | Ánh Sáng | Tên tự ghép không có nghĩa rõ | Xa: người mua không nhận ra nghĩa |
| Ong Mật Bạc | Silver Honeybee | Dịch gần trọn, đảo trật tự | Gần; ý ong phổ biến trong ngành mật nhưng chữ bạc làm ý tưởng cụ thể |
Bảng cho thấy lớp ý nghĩa ít khi đứng một mình. Nó thường là lớp quyết định khi hai lớp kia ở mức xa: nếu lớp ý nghĩa gần, cặp đó vẫn đáng lo. Còn khi lớp ý nghĩa xa, kết luận sẽ dựa vào chữ, âm và sản phẩm.
Cách tra theo nghĩa để không bỏ sót
Công cụ tra cứu nhãn hiệu tìm theo chữ, nên muốn tìm các nhãn cùng nghĩa, bạn phải tự chuyển nghĩa thành chữ rồi tra từng phương án.
- Viết nghĩa của phần chính trong tên bạn bằng một câu ngắn, ví dụ “một ngọn núi màu xanh”.
- Dịch câu đó sang tiếng Anh theo hai ba cách phổ biến, và sang ngôn ngữ khác nếu ngành của bạn hay dùng.
- Liệt kê các từ đồng nghĩa, gần nghĩa trong tiếng Việt, cả thuần Việt lẫn Hán Việt.
- Tra từng phương án trong nhóm sản phẩm của bạn và các nhóm liên quan.
- Với mỗi kết quả, chấm lớp ý nghĩa theo mức gần, lưng chừng, xa, và ghi lại người mua của bạn có hiểu nghĩa đó không.
- Đặt kết quả vào phiếu đánh giá chung cùng lớp chữ viết, âm đọc và sản phẩm.
Nếu bạn đang đặt tên song ngữ, hãy tra cả hai dạng ngay từ đầu. Đừng đợi tới khi chuẩn bị xuất khẩu mới tra bản tiếng Anh, lúc đó có thể đã muộn, vì người khác đã đứng tên bản dịch.
Câu hỏi thường gặp
Tên tiếng Việt và bản dịch tiếng Anh của nó có bị coi là một nhãn không?
Có rủi ro cao nếu nghĩa đó được người mua hiểu và sản phẩm trùng hoặc liên quan. Hai tên khác chữ, khác âm nhưng cùng nghĩa vẫn có thể bị coi là tương tự gây nhầm lẫn ở lớp ý nghĩa.
Tên tiếng nước ngoài ít người hiểu thì lớp ý nghĩa có còn tính không?
Ý nghĩa chỉ tạo ra sự tương tự khi người mua nhận ra nghĩa đó. Với ngôn ngữ hoặc từ ít người Việt hiểu, lớp ý nghĩa gần như không phát huy, và đánh giá sẽ dựa nhiều vào chữ viết và âm đọc.
Từ Hán Việt và từ thuần Việt cùng nghĩa có bị coi là tương tự không?
Tuỳ người mua có nhận ra hai từ cùng nghĩa không. Các cặp quen thuộc như núi xanh và thanh sơn dễ được nhận ra, nên có thể bị coi là gần. Các từ Hán Việt hiếm gặp thì lớp ý nghĩa nhẹ hơn.
Muốn dùng cả tên tiếng Việt lẫn tiếng Anh thì nên tra thế nào?
Tra cả hai dạng ngay từ đầu, trong nhóm sản phẩm của bạn và các nhóm liên quan. Ngoài bản dịch của chính bạn, hãy tra thêm vài cách dịch khác mà người khác có thể đã dùng, kể cả dịch một phần.
Chung một con vật hay một loài hoa có bị coi là trùng ý nghĩa không?
Chưa chắc. Chỉ chung một đối tượng như con voi hay bông sen thì ý tưởng có thể vẫn khác. Càng cụ thể và càng giống cách gợi hình, rủi ro càng cao. Ý tưởng phổ biến trong cả ngành thì nhẹ hơn.
Nghĩa trái ngược nhau có giúp hai tên tách được không?
Thường có, vì hai tên gợi hai hình ảnh khác nhau. Nhưng nếu chúng tạo thành một cặp quen tai như ngày và đêm, nắng và mưa, người mua có thể nghĩ đó là hai dòng sản phẩm của cùng một hãng, nên vẫn nên xét cẩn thận.