Hai nhãn hiệu viết khác nhau nhưng đọc lên nghe gần như một thì vẫn có thể bị coi là tương tự gây nhầm lẫn, vì rất nhiều giao dịch diễn ra bằng lời: gọi món, gọi điện đặt hàng, giới thiệu truyền miệng, quảng cáo phát thanh, video có lời đọc. Khi tự đánh giá, lớp âm đọc cần được xét riêng, bằng tai, chứ không chỉ bằng mắt.
Người tra cứu nhãn hiệu thường gõ đúng tên mình định nộp, nhìn kết quả, thấy không có tên nào viết giống thì yên tâm. Cách tra đó bỏ sót cả một nhóm trở ngại: những tên viết theo kiểu khác mà đọc ra cùng một âm. Bài này hướng dẫn cách nghe ra sự giống nhau đó, các cặp âm người Việt hay lẫn, chuyện phiên âm giữa tiếng Việt và tiếng nước ngoài, và một quy trình tự thử ngắn gọn. Mọi tên trong bài là ví dụ giả định.
Vì sao âm đọc được tính như một lớp riêng
Một cái tên sống trong đời thường bằng hai cách: được nhìn thấy và được nói ra. Ở nhiều ngành, cách thứ hai còn quan trọng hơn. Khách gọi một ly nước ở quầy, người bán hàng nghe tên rồi lấy hàng. Người mua giới thiệu cho bạn bè bằng lời. Người làm nội dung đọc tên sản phẩm trong video. Ở tất cả những tình huống này, chữ viết không có mặt; chỉ có âm.
Vì thế khi xét tương tự, thực tiễn thẩm định ở nhiều nước, trong đó có Việt Nam, đều xem cách phát âm như một khía cạnh độc lập. Hai tên chỉ cần gần nhau rõ rệt về âm đã có thể đủ để coi là tương tự, kể cả khi hình chữ viết khác. Điều này đặc biệt đúng với hàng hoá mua nhanh và dịch vụ gọi qua lời.
Với người tra cứu, hệ quả là phải tra thêm các biến thể viết khác của cùng một âm. Một tên tự ghép như “Kaphin” có thể được người khác viết thành “Cafin”, “Caphinh”, “Kafin”. Nếu bạn chỉ tra đúng cách viết của mình, bạn sẽ không thấy các nhãn kia, dù chúng có thể là trở ngại lớn nhất. Chuyên mục về tra trên cơ sở dữ liệu của Cục có hướng dẫn cách tra theo một phần chữ; ở đây ta bàn cách đánh giá khi đã tìm thấy.
Người Việt thực sự đọc một tên nước ngoài như thế nào
Âm cuối thường bị nuốt hoặc đổi. Tên tiếng Anh kết thúc bằng phụ âm như “-st”, “-ks”, “-ld” thường được đọc gọn đi. Người Việt hay đọc “Mark” và “Mác” như nhau, “Gold” gần như “Gôn”. Vì vậy hai tên khác nhau ở phụ âm cuối dễ bị nghe thành một.
Phụ âm đôi ở đầu thường bị tách hoặc lược. “Br”, “Cl”, “Str” có thể được đọc thành hai âm tiết hoặc bỏ bớt một phụ âm. Tên “Bravio” trong tai nhiều người nghe gần “Ba Ri Ô” hoặc “Ra Vi Ô”. Khi tự thử, hãy ghi lại cách người không học tiếng Anh đọc tên đó.
Dấu thanh được thêm vào theo thói quen. Tên nước ngoài không có dấu, nhưng người Việt đọc vẫn mang thanh điệu, thường là thanh ngang hoặc thanh sắc ở âm tiết cuối. Hai tên tiếng Anh khác nhau có thể đều được “Việt hoá” về cùng một chuỗi âm.
Trọng âm gần như biến mất. Tiếng Anh phân biệt nhiều từ nhờ trọng âm, còn người Việt đọc đều các âm tiết. Hai tên chỉ khác nhau ở chỗ nhấn sẽ nghe gần như trùng.
Có hai cách đọc cùng lúc. Một tên Latinh như “Genora” có người đọc kiểu Anh, có người đọc theo mặt chữ tiếng Việt. Khi đánh giá, xét cả hai cách đọc phổ biến; chỉ cần một cách đọc trùng với nhãn kia là đã có rủi ro.
Phiên âm tiếng Việt và tên tiếng nước ngoài
Nhiều chủ doanh nghiệp đặt tên theo kiểu phiên âm: lấy một từ tiếng Anh rồi viết lại bằng chữ Việt cho gần gũi, hoặc ngược lại, lấy một tên tiếng Việt rồi viết theo kiểu Latinh cho “quốc tế”. Ví dụ giả định “Xi Ti Gô” từ “City Go”, hay “Mộc Ka” viết thành “Mokka”. Về âm, hai dạng này là một; về chữ viết, chúng khác hẳn.
Khi nhãn tìm được là bản phiên âm của tên bạn, hoặc tên bạn là bản phiên âm của nhãn kia, hãy chấm lớp âm ở mức gần. Điều đó đúng cả khi bạn không hề biết nhãn kia tồn tại lúc đặt tên. Lý do đơn giản: người mua nghe hai tên như nhau, và cơ quan thẩm định không cần biết bạn có ý bám theo hay không.
Trường hợp khó hơn là phiên âm không hoàn chỉnh: chỉ một phần tên trùng âm. Ví dụ giả định nhãn có trước là “Rosano”, tên định nộp là “Rô Da Na”. Âm tiết đầu trùng, âm tiết giữa gần, âm tiết cuối khác nguyên âm. Cặp này nên chấm ở mức lưng chừng nghiêng về gần nếu sản phẩm trùng. Cách kiểm tra tốt nhất là đọc cả hai tên cho người khác nghe rồi hỏi họ có thấy giống không, như hướng dẫn ở phần quy trình bên dưới.
Lưu ý thêm: cách viết tên bằng chữ Việt có dấu hay không dấu cũng ảnh hưởng tới cách đọc. Chuyện có dấu và không dấu có bài riêng trong chuyên mục này.
Các cặp âm người Việt hay lẫn
Bảng dưới gom những cặp âm dễ nghe nhầm, nhất là khi tên được đọc nhanh, qua điện thoại, hoặc bởi người ở các vùng phương ngữ khác nhau. Khi tên của bạn và nhãn tìm được chỉ khác nhau ở một cặp như vậy, lớp âm nên chấm gần.
| Cặp âm | Vì sao dễ lẫn | Ví dụ giả định |
|---|---|---|
| s và x | Nhiều vùng phát âm như nhau | “Sao Mai Xanh” và “Xao Mai Xanh” |
| tr và ch | Phương ngữ phía Bắc thường không phân biệt | “Trà Lam” và “Chà Lam” |
| d, gi và r | Phía Bắc đọc gần như nhau, phía Nam đọc d và gi giống nhau | “Diệu Gia” và “Giệu Gia” |
| n và l | Một số địa phương lẫn hai âm đầu này | “Lam Nguyên” và “Nam Nguyên” |
| dấu hỏi và dấu ngã | Phía Nam và miền Trung phần lớn đọc như nhau | “Mỹ Hảo” và “Mỷ Hão” |
| âm cuối n và ng, t và c | Phía Nam thường không phân biệt | “Lan Hương” và “Lang Hươn” |
| v và d, v và gi | Một số vùng phía Nam đọc v gần như d hoặc gi | “Vân Anh Food” và “Dân Anh Food” |
Những cặp này không có nghĩa là mọi tên khác một âm như vậy đều bị coi là trùng. Nhưng thị trường của bạn là cả nước, và văn bằng nhãn hiệu có hiệu lực trên toàn lãnh thổ. Một khách hàng ở Cần Thơ và một khách ở Hải Phòng có thể nghe cùng một tên theo hai cách khác nhau, và bạn cần tính cả hai.
Đếm âm tiết và nghe nhịp của tên
Ngoài từng âm, nhịp của tên cũng tạo ấn tượng. Hai tên cùng số âm tiết, cùng nguyên âm chính ở vị trí giống nhau, cùng âm tiết kết thúc bằng một kiểu vần, sẽ nghe rất gần nhau dù vài phụ âm khác. Ví dụ giả định “Velano” và “Belano” chỉ khác phụ âm đầu, cùng ba âm tiết, cùng vần “la” và “no”, nên nghe gần.
Ngược lại, khác số âm tiết thường kéo hai tên ra xa. “Mira” và “Mirabella” chung phần đầu nhưng một bên hai âm tiết, một bên bốn; nghe lên khác hẳn về độ dài. Tuy vậy, nếu tên dài thường bị gọi tắt về đúng phần chung, như khách gọi “Mirabella” là “Mira” cho nhanh, thì khoảng cách đó biến mất trong đời sống thật.
Một mẹo kiểm tra: gõ nhịp của hai tên bằng tay lên bàn, mỗi âm tiết một nhịp, kèm theo nguyên âm chính. Nếu hai chuỗi nhịp gần như trùng và các nguyên âm giống nhau ở cùng vị trí, lớp âm nên chấm ít nhất ở mức lưng chừng. Phép thử này nghe có vẻ thô, nhưng nó bắt được điều mà mắt không thấy: hai tên viết khác nhau nhưng có cùng một giai điệu.
Quy trình tự thử bằng tai
Phần này làm được trong một buổi, không cần công cụ gì ngoài điện thoại và vài người quen ở các vùng khác nhau.
- Viết tên của bạn và từng nhãn tìm được ra một danh sách, mỗi tên một dòng, không ghi sản phẩm để người nghe không bị gợi ý.
- Nhờ một người đọc to từng tên qua điện thoại, ở nơi có tiếng ồn bình thường, như quán cà phê hay ngoài đường.
- Người nghe ở đầu dây bên kia viết lại tên theo cách họ nghe được. Ghi lại nguyên văn, kể cả sai chính tả.
- Lặp lại với ít nhất hai người ở hai vùng phương ngữ khác nhau.
- So các bản viết lại: nếu tên của bạn và nhãn kia được viết lại thành cùng một chuỗi chữ, hoặc gần như cùng, lớp âm chấm ở mức gần.
- Sau một ngày, hỏi lại người nghe họ còn nhớ tên nào và nhớ thành gì. Nếu họ nhớ tên của bạn thành tên của nhãn kia, đó là tín hiệu nhầm lẫn rất rõ.
Ghi kết quả vào phiếu đánh giá cùng với các lớp khác. Phép thử này không phải là chứng cứ pháp lý, nhưng nó giúp bạn tự nhìn thấy điều mà người mua sẽ gặp. Nếu kết quả cho thấy tên bị nghe nhầm thường xuyên, đó cũng là vấn đề kinh doanh, chưa nói đến chuyện đăng ký.
Khi âm gần nhưng vẫn có thể đứng riêng
Có những trường hợp hai tên nghe gần nhưng ý nghĩa của mỗi tên quá rõ để người mua nhầm. Ví dụ giả định “Cá Vàng” và “Cà Vàng”: khác một dấu, nghe nhanh có thể lẫn, nhưng một bên gợi con cá, một bên gợi quả cà, và nếu nhãn đi kèm hình ảnh tương ứng thì ấn tượng chung khác nhau. Dù vậy, lớp ý nghĩa chỉ kéo được cặp này về mức lưng chừng, không thành xa, khi sản phẩm trùng.
Trường hợp thứ hai là sản phẩm cách xa. Âm giống hệt nhưng một bên bán vật liệu xây dựng, một bên mở lớp dạy nhạc, thì khả năng nhầm thấp. Trường hợp thứ ba là phần âm giống nhau là phần mô tả hoặc từ chung trong ngành, như hai tên cùng có âm “cà phê” hay “spa” mà phần chính nghe khác hẳn.
Ngoài ba trường hợp trên, nếu lớp âm đã gần thì đừng tìm cách đổi chính tả để thoát. Đổi “Kaphin” thành “Qafin” vẫn đọc như cũ. Nếu đã quyết định giữ hướng tên này, hãy đổi phần âm đầu hoặc thêm một phần chính mới có âm khác hẳn. Khi kết quả vẫn ở mức lưng chừng và tên đã gắn với kế hoạch kinh doanh lớn, nên nhờ người làm nghề đọc lại phiếu trước khi quyết định.
Câu hỏi thường gặp
Hai nhãn viết khác hẳn nhưng đọc giống có bị coi là tương tự không?
Có thể. Âm đọc là một lớp so sánh độc lập. Nếu hai tên đọc lên nghe gần như một và dùng cho sản phẩm trùng hoặc liên quan, chúng có rủi ro cao bị coi là tương tự gây nhầm lẫn, dù chữ viết khác nhau.
Tên tiếng Việt phiên âm từ một nhãn tiếng Anh đã đăng ký thì sao?
Bản phiên âm thường được nghe như chính tên gốc, nên lớp âm đọc ở mức gần. Nếu sản phẩm của hai bên trùng hoặc liên quan, rủi ro bị từ chối hoặc bị phản đối là đáng kể. Nên cân nhắc đổi hướng tên trước khi nộp.
Khác vùng miền phát âm có được tính khi đánh giá không?
Văn bằng nhãn hiệu có hiệu lực trên cả nước, nên cách đọc phổ biến ở các vùng đều nên được tính. Các cặp như s và x, tr và ch, dấu hỏi và dấu ngã là những chỗ dễ khiến hai tên khác chữ nghe thành một.
Đổi chính tả để tên đọc giống nhưng nhìn khác có giúp được không?
Không giúp được ở lớp âm, vì cách đọc không đổi. Đổi chính tả chỉ tác động lớp chữ viết. Muốn tách thật, cần đổi âm đầu, đổi nhịp hoặc thêm một phần chính có âm khác hẳn.
Có cần tra cả các cách viết khác của tên mình không?
Nên tra. Người khác có thể đã đăng ký một tên đọc giống tên bạn nhưng viết theo kiểu khác. Hãy liệt kê các biến thể như c và k, ph và f, có dấu và không dấu, rồi tra từng biến thể trong nhóm sản phẩm liên quan.
Phép thử đọc qua điện thoại có dùng làm chứng cứ được không?
Đây là cách tự kiểm để ra quyết định đặt tên, không phải chứng cứ trong thủ tục. Nếu cần chứng minh trước cơ quan có thẩm quyền, người làm nghề sẽ chọn loại chứng cứ phù hợp với từng tình huống cụ thể.