Khi đặt tên cho nông sản, đặc sản, bạn cần tra thêm ba danh mục mà người bán hàng khác ít khi đụng tới: chỉ dẫn địa lý đã được bảo hộ, nhãn hiệu tập thể và nhãn hiệu chứng nhận mang địa danh, và tên giống cây trồng đã được bảo hộ hoặc đang lưu hành. Một cái tên chứa địa danh hay tên giống có thể không trùng nhãn hiệu của ai mà vẫn không được bảo hộ, hoặc bị coi là gây nhầm lẫn về nguồn gốc.
Bài này hướng dẫn tra từng danh mục, đọc kết quả, và đặt tên sao cho vẫn nói được nguồn gốc sản phẩm mà không đụng quyền của cộng đồng sản xuất. Các cơ sở dữ liệu nêu trong bài được mô tả theo chức năng; bạn tìm trang chính thức của Cục Sở hữu trí tuệ và cơ quan quản lý giống cây trồng thuộc Bộ Nông nghiệp và Môi trường để tra.
Vì sao tên nông sản phải tra thêm danh mục riêng
Nông sản và đặc sản thường được gọi theo nơi làm ra và theo giống. Người bán tự nhiên muốn đưa tên vùng, tên giống vào thương hiệu vì đó là thứ khách tìm. Nhưng địa danh gắn với chất lượng đặc thù có thể đã được bảo hộ dưới dạng chỉ dẫn địa lý, thuộc về cả cộng đồng sản xuất ở vùng đó, do Nhà nước là chủ sở hữu và giao cho tổ chức quản lý. Tên giống có thể đã được bảo hộ cho người chọn tạo giống, hoặc là tên gọi chung mà ai trồng giống đó cũng được dùng.
Luật Sở hữu trí tuệ có quy định không bảo hộ làm nhãn hiệu những dấu hiệu chứa chỉ dẫn địa lý đã được bảo hộ nếu dùng cho sản phẩm không có nguồn gốc từ vùng đó, hoặc dấu hiệu có thể gây hiểu sai về nguồn gốc địa lý. Dấu hiệu trùng hoặc tương tự tên giống cây trồng đã được bảo hộ cũng không được bảo hộ làm nhãn hiệu cho sản phẩm liên quan. Bạn đối chiếu bản hợp nhất hiện hành khi cần trích chính xác.
Hệ quả: một cái tên tra nhãn hiệu thấy sạch vẫn có thể bị từ chối khi nộp đơn, hoặc khiến bạn bị coi là dùng chỉ dẫn địa lý sai cách. Tra ba danh mục này trước giúp bạn không xây thương hiệu trên một nền không đứng được.
Ba danh mục cần tra và mỗi danh mục cho biết gì
Bảng dưới tóm tắt ba danh mục, nơi tra theo chức năng và câu hỏi cần trả lời. Giao diện tra cứu có thể thay đổi.
| Danh mục | Tra ở đâu (theo chức năng) | Câu hỏi cần trả lời |
|---|---|---|
| Chỉ dẫn địa lý đã được bảo hộ ở Việt Nam | Cơ sở dữ liệu sở hữu công nghiệp của Cục Sở hữu trí tuệ, phần chỉ dẫn địa lý; danh sách chỉ dẫn địa lý nước ngoài được bảo hộ theo hiệp định thương mại | Địa danh trong tên có đang là chỉ dẫn địa lý cho sản phẩm cùng loại không; khu vực địa lý được khoanh ra sao |
| Nhãn hiệu tập thể, nhãn hiệu chứng nhận mang địa danh | Cơ sở dữ liệu nhãn hiệu của Cục, tra theo địa danh | Hội, hợp tác xã hay chính quyền địa phương đã đăng ký nhãn tập thể, chứng nhận cho sản phẩm cùng loại chưa; điều kiện để được dùng |
| Tên giống cây trồng | Danh mục giống được bảo hộ và giống được phép lưu hành của cơ quan quản lý giống cây trồng thuộc Bộ Nông nghiệp và Môi trường | Tên trong thương hiệu có trùng tên một giống đã bảo hộ hoặc đang lưu hành không; giống đó có phải giống bạn trồng không |
Với chỉ dẫn địa lý nước ngoài, các hiệp định thương mại mà Việt Nam tham gia có danh sách tên được bảo hộ, chủ yếu cho rượu vang, rượu mạnh, pho mát, thực phẩm chế biến. Nếu bạn làm sản phẩm theo kiểu nước ngoài, tên kiểu đó có thể bị hạn chế.
Tra từng bước cho một tên nông sản
Ví dụ dưới áp dụng cho một tên dự định gồm phần tên riêng, tên vùng và tên loại sản phẩm, kiểu "Tên riêng + Tên vùng + Sản phẩm".
- Tách tên thành ba phần: phần tên riêng, phần địa danh, phần tên sản phẩm hoặc tên giống.
- Tra phần địa danh trong danh mục chỉ dẫn địa lý: có chỉ dẫn địa lý nào chứa địa danh này cho sản phẩm cùng loại hoặc tương tự không. Nếu có, đọc bản mô tả khu vực địa lý và tính chất đặc thù.
- Tra phần địa danh trong cơ sở dữ liệu nhãn hiệu, lọc nhãn tập thể và nhãn chứng nhận: hội, hợp tác xã nào đã đăng ký, cho sản phẩm gì, ai được dùng.
- Tra phần tên sản phẩm hoặc tên giống trong danh mục giống: đây là tên giống đã bảo hộ, tên giống đang lưu hành, hay chỉ là tên gọi dân gian.
- Tra phần tên riêng như với mọi nhãn hiệu khác: cơ sở dữ liệu nhãn hiệu, cổng đăng ký doanh nghiệp, tên miền, mạng xã hội.
- Đối chiếu nguồn gốc thật của sản phẩm với các kết quả: sản phẩm của bạn có làm ra trong khu vực của chỉ dẫn địa lý không, có đáp ứng điều kiện dùng nhãn tập thể không.
- Ghi kết quả vào bảng tra chéo, đánh dấu riêng cột "địa danh" và cột "tên giống".
Bước sáu là bước hay bị bỏ. Sản phẩm thật sự đến từ vùng đó không có nghĩa bạn đương nhiên được dùng chỉ dẫn địa lý; việc sử dụng phải theo quy định và có thể cần được cho phép theo cơ chế quản lý chỉ dẫn địa lý của địa phương.
Đọc kết quả: các tình huống thường gặp
Địa danh là chỉ dẫn địa lý cho đúng sản phẩm của bạn, sản phẩm làm ra trong vùng. Bạn không nên đưa địa danh đó vào nhãn hiệu riêng như một phần độc quyền. Hướng thường gặp là dùng nhãn hiệu riêng có phần tên riêng phân biệt, và dùng chỉ dẫn địa lý theo đúng cơ chế cho phép nếu đáp ứng điều kiện.
Địa danh là chỉ dẫn địa lý cho sản phẩm cùng loại, sản phẩm của bạn làm ở nơi khác. Tránh dùng địa danh đó trong tên. Dùng nó dễ bị coi là gây hiểu sai về nguồn gốc, và nhãn hiệu chứa nó không được bảo hộ.
Địa danh có nhãn tập thể hoặc nhãn chứng nhận. Tìm hiểu điều kiện để trở thành thành viên hoặc được cấp quyền dùng. Nhiều hộ sản xuất kết hợp nhãn tập thể của vùng với nhãn riêng của mình trên cùng bao bì.
Địa danh chưa có chỉ dẫn địa lý hay nhãn tập thể. Địa danh vẫn là yếu tố mô tả nguồn gốc, thường không được độc quyền. Bạn có thể dùng nó để mô tả, nhưng phần tạo khả năng phân biệt phải là phần tên riêng.
Tên trong thương hiệu trùng tên giống. Nếu là tên giống đã được bảo hộ, không dùng làm nhãn hiệu cho sản phẩm liên quan. Nếu là tên giống đang lưu hành phổ biến, tên đó mô tả loại hàng và mọi người trồng giống đều được dùng để gọi sản phẩm của mình.
Tên gọi chung và từ chỉ chất lượng trong ngành nông sản
Ngoài chỉ dẫn địa lý và tên giống, ngành nông sản, thực phẩm còn có rất nhiều tên gọi chung: tên món, tên loại bánh, tên kiểu chế biến đã thành thông dụng. Những tên này mô tả loại hàng nên không ai được độc quyền làm nhãn hiệu cho chính loại hàng đó. Một thương hiệu chỉ gồm tên gọi chung kèm từ khen chung chung gần như không có khả năng phân biệt.
Khi tra, bạn tách tên gọi chung ra như tách ngành nghề khỏi tên công ty: không cần tra nó như một nhãn hiệu, nhưng cần biết rằng phần đó không giúp tên của bạn khác người khác. Các từ chỉ chất lượng như "sạch", "hữu cơ", "nguyên chất", "thượng hạng" cũng vậy, thêm vào đó còn có quy định riêng về việc được ghi các từ như "hữu cơ" trên nhãn hàng hoá, gắn với chứng nhận tương ứng.
Hệ quả cho người đặt tên: phần làm nên thương hiệu nông sản của bạn phải là phần tên riêng. Danh mục "Tên có đủ khả năng phân biệt không" trên trang này đi sâu vào chuyện tên mô tả, tên địa danh, từ thông dụng. Ở bước tra chéo, bạn chỉ cần đánh dấu rõ phần nào trong tên là mô tả, phần nào là phần riêng, và dồn công tra cho phần riêng.
Khi nào nên hỏi tổ chức quản lý hoặc người làm nghề
Có những tình huống kết quả tra không tự trả lời được. Sản phẩm của bạn làm ra ở ranh giới khu vực địa lý của một chỉ dẫn địa lý. Bạn trồng đúng giống nhưng chế biến ở tỉnh khác. Vùng của bạn đang trong quá trình xây dựng hồ sơ chỉ dẫn địa lý hoặc nhãn tập thể. Hợp tác xã nơi bạn là thành viên đã có nhãn tập thể, nhưng bạn muốn có nhãn riêng.
Với những câu hỏi về quyền sử dụng chỉ dẫn địa lý hay nhãn tập thể, nơi trả lời trước tiên là tổ chức quản lý của chính chỉ dẫn, nhãn đó, thường là cơ quan chuyên môn của tỉnh hoặc hội, hợp tác xã được giao. Họ nắm điều kiện, quy chế sử dụng và cách xin phép.
Với câu hỏi tên riêng của bạn có được bảo hộ không khi đứng cạnh địa danh hay tên giống, nên nhờ người làm nghề đại diện sở hữu công nghiệp đánh giá trước khi đầu tư bao bì. Chi phí in lại bao bì cho cả một vụ thu hoạch thường lớn hơn nhiều so với một lần hỏi ý kiến.
Đặt tên nông sản sao cho vẫn nói được nguồn gốc
Sau khi tra, bạn có thể vẫn muốn khách biết sản phẩm đến từ đâu, làm từ giống gì. Những cách làm sau giúp cân bằng giữa mô tả nguồn gốc và có một tên riêng để bảo hộ:
- Tách phần thương hiệu và phần mô tả trên bao bì: tên riêng ở vị trí nổi bật, địa danh và tên giống ở dòng mô tả sản phẩm.
- Chọn tên riêng tự đặt, không phải địa danh, không phải tên giống, không phải từ chỉ chất lượng như "sạch", "ngon", "thượng hạng".
- Nếu đủ điều kiện dùng chỉ dẫn địa lý hoặc nhãn tập thể của vùng, dùng đúng theo quy định thay vì tự chế một biến thể địa danh.
- Không dùng hình ảnh, biểu tượng đặc trưng của một vùng có chỉ dẫn địa lý nếu sản phẩm không đến từ vùng đó, vì hình cũng có thể gây hiểu sai về nguồn gốc.
- Với sản phẩm tham gia chương trình mỗi xã một sản phẩm (OCOP), tên sản phẩm vẫn phải qua các bước tra như trên; được công nhận sao OCOP không thay cho việc tra nhãn hiệu.
Ví dụ giả định: một hợp tác xã ở Đắk Lắk làm cà phê rang, ban đầu định lấy tên vùng ghép với "cà phê" làm thương hiệu. Tra cứu cho thấy tên vùng đã có chỉ dẫn địa lý cho cà phê nhân. Hợp tác xã chọn một tên riêng gợi hình ảnh nương rẫy, ghi nguồn gốc vùng ở dòng mô tả, và tìm hiểu thủ tục để được dùng chỉ dẫn địa lý cho lô cà phê đủ điều kiện.
Câu hỏi thường gặp
Sản phẩm làm ra đúng vùng có chỉ dẫn địa lý thì có được tự in tên vùng làm thương hiệu không?
Không nên tự đưa vào nhãn hiệu riêng như phần độc quyền. Chỉ dẫn địa lý thuộc cộng đồng sản xuất, việc sử dụng theo cơ chế quản lý của địa phương. Bạn dùng tên riêng làm nhãn hiệu và tìm hiểu điều kiện để được dùng chỉ dẫn địa lý.
Địa danh chưa có chỉ dẫn địa lý thì có đăng ký làm nhãn hiệu được không?
Địa danh thường là yếu tố mô tả nguồn gốc nên khó được bảo hộ độc quyền nếu đứng một mình. Nhãn hiệu có phần tên riêng phân biệt kèm địa danh có khả năng tốt hơn, khi đó địa danh thường là phần không được bảo hộ riêng.
Tên giống cây trồng tra ở đâu?
Tra danh mục giống cây trồng được bảo hộ và danh mục giống được phép lưu hành của cơ quan quản lý giống cây trồng thuộc Bộ Nông nghiệp và Môi trường. Giao diện và tên cơ sở dữ liệu có thể thay đổi, bạn tìm trang chính thức của cơ quan này.
Dùng tên giống trong tên sản phẩm có vi phạm không?
Gọi sản phẩm theo tên giống để mô tả loại hàng thường là bình thường. Vấn đề phát sinh khi dùng tên giống làm nhãn hiệu riêng, nhất là với giống đã được bảo hộ. Tên giống không được bảo hộ làm nhãn hiệu cho sản phẩm liên quan.
Sản phẩm đạt OCOP rồi có cần tra nhãn hiệu không?
Có. Chương trình OCOP đánh giá và xếp hạng sản phẩm, không xét quyền nhãn hiệu. Tên sản phẩm OCOP vẫn có thể trùng nhãn hiệu của người khác hoặc chứa địa danh có chỉ dẫn địa lý.
Làm sản phẩm theo kiểu nước ngoài có dùng tên kiểu nước ngoài được không?
Cần tra danh sách chỉ dẫn địa lý nước ngoài được bảo hộ tại Việt Nam theo các hiệp định thương mại. Một số tên vùng của rượu vang, rượu mạnh, pho mát được bảo hộ và không được dùng cho sản phẩm không có nguồn gốc từ vùng đó.