Phần lớn trường hợp tra sót nhãn trùng không phải do cơ sở dữ liệu thiếu, mà do người tra chỉ gõ đúng một cách viết của tên mình. Cơ sở dữ liệu nhãn hiệu quốc tế tìm theo chuỗi ký tự; nếu nhãn của người khác khác bạn một chữ cái, một khoảng trắng hay một hậu tố, phép tìm chính xác sẽ bỏ qua nó dù hai tên đọc lên gần như nhau.
Bài hướng dẫn cách lập bộ biến thể trước khi tra và cách dùng các công cụ tìm phổ biến trên nguồn quốc tế: ký tự đại diện, tìm gần đúng, tìm theo âm, tìm theo từng thành phần. Mỗi nguồn hỗ trợ một phần và ký hiệu có thể khác nhau, nên đọc trang hướng dẫn của chính nguồn đó trước khi tra; bài này giải thích nguyên lý để bạn biết cần tìm chức năng nào.
Vì sao tìm chính xác là chưa đủ
Khi bạn gõ một chuỗi và bấm tìm ở chế độ mặc định, nhiều nguồn chỉ trả về bản ghi chứa đúng chuỗi đó hoặc chứa nó như một từ riêng. Một nhãn hiệu viết khác vài chữ cái sẽ không xuất hiện. Trong khi đó, khi đánh giá khả năng gây nhầm lẫn, cơ quan nhãn hiệu xét cả cách đọc và ấn tượng chung, không đòi hỏi trùng từng chữ.
Ví dụ giả định: tên của bạn là "Lua Vang" cho gạo đặc sản. Những nhãn có thể gây phiền là "Luavang", "Lua-Vang", "Luah Vaang", "Golden Rice Field", hay một nhãn có phần đầu "Luava". Không cái nào trong số đó hiện ra khi bạn chỉ gõ "lua vang" ở chế độ tìm chính xác trên một số nguồn.
Vì vậy, tra một tên nghĩa là tra cả một họ biến thể của nó. Người tra nhiều năm thường nói vui rằng họ không tra một cái tên, họ tra mọi cách người khác có thể viết sai cái tên đó. Phần việc này tốn thêm thời gian, nhưng làm một lần cho một tên, lưu lại danh sách, thì những lần tra sau ở các nước khác dùng lại được ngay.
Lập bộ biến thể trước khi tra
Trước khi mở bất kỳ cơ sở dữ liệu nào, bạn viết ra một danh sách biến thể theo trình tự dưới đây. Đây là ví dụ giả định với tên "Lua Vang".
- Viết rời và viết liền: "lua vang", "luavang".
- Thêm, bớt ký tự nối: "lua-vang", "lua.vang" nếu nguồn cho phép ký tự đặc biệt.
- Biến thể chính tả gần âm: "luah", "luva", "vaang", "vangg"; đổi nguyên âm đôi, đổi phụ âm cuối mà người nước ngoài có thể viết theo cách đọc.
- Dịch nghĩa sang tiếng Anh và ngôn ngữ của nước đích: "golden rice", "golden paddy".
- Tách thành phần: tra riêng "lua" và "vang" kèm bộ lọc nhóm, vì nhãn khác có thể chỉ trùng phần đáng nhớ nhất.
- Phiên âm sang chữ của nước đích nếu nước đó không dùng chữ Latinh, do người đọc được ngôn ngữ đó viết giúp.
Danh sách thường ra mười đến hai mươi dòng cho một tên hai âm tiết. Không cần tra hết trên mọi nguồn; tra đủ ở nguồn tổng hợp, rồi chọn lọc những biến thể có kết quả để tra sâu ở nguồn từng nước.
Các kiểu tìm phổ biến và khi nào dùng
Ký hiệu cụ thể (dấu sao, dấu hỏi, dấu ngã…) mỗi nguồn quy định một kiểu; bảng này chỉ nêu chức năng để bạn tìm đúng trong phần hướng dẫn.
| Kiểu tìm | Hoạt động thế nào | Dùng khi | Cẩn thận |
|---|---|---|---|
| Ký tự đại diện nhiều chữ | Một ký hiệu thay cho một chuỗi chữ bất kỳ ở đầu, giữa hoặc cuối | Bắt các nhãn có chung gốc nhưng khác phần đuôi hoặc phần đầu | Gốc quá ngắn sẽ ra hàng nghìn kết quả |
| Ký tự đại diện một chữ | Một ký hiệu thay cho đúng một chữ cái | Bắt các nhãn khác đúng một chữ cái ở vị trí biết trước | Phải đoán đúng vị trí khác biệt |
| Tìm gần đúng | Máy chấp nhận sai khác vài ký tự so với từ gõ vào | Bắt lỗi chính tả, đảo chữ, thêm bớt một ký tự | Mức gần đúng mặc định có thể quá rộng hoặc quá hẹp |
| Tìm theo âm | So theo cách đọc ước lượng của từ | Bắt những nhãn viết khác nhưng đọc giống | Thuật toán thường dựa trên cách đọc tiếng Anh |
| Tìm cụm từ | Tìm đúng thứ tự các từ liền nhau | Khi tên có nhiều từ và thứ tự quan trọng | Bỏ sót nhãn viết liền hoặc đảo thứ tự |
| Kết hợp điều kiện | Dùng và, hoặc, loại trừ giữa các từ | Thu hẹp kết quả quá nhiều, gộp nhiều biến thể vào một lần tìm | Đặt sai ngoặc là ra kết quả lệch |
Tìm theo âm rất hữu ích với tên tiếng Anh, nhưng với tên tiếng Việt không dấu, thuật toán có thể đọc theo kiểu tiếng Anh và cho kết quả khác hẳn trực giác của bạn. Dùng nó như một lưới phụ, không thay cho danh sách biến thể tự lập.
Những thói quen làm tra sót
Chỉ tra phần chữ lớn nhất trên logo. Nhãn của người khác có thể trùng với phần chữ nhỏ mà bạn coi là phụ, như tên dòng sản phẩm hoặc khẩu hiệu ngắn. Tra mọi phần chữ có khả năng được người mua gọi tên.
Lọc nhóm ngay từ lần tìm đầu. Lọc nhóm làm danh sách gọn nhưng giấu những nhãn ở nhóm lân cận. Tìm không lọc nhóm trước để xem quy mô, rồi lọc sau.
Bỏ qua từ mô tả. Bạn có thể nghĩ chữ "coffee" hay "farm" trong tên người khác không quan trọng. Nhưng nếu phần còn lại trùng với bạn, chính phần còn lại đó là chỗ gây nhầm lẫn. Tra phần đặc trưng tách khỏi từ mô tả.
Tra xong một nguồn rồi chép kết quả sang nguồn khác. Mỗi nguồn có cách tách từ, cách xử lý ký tự đặc biệt riêng. Một chuỗi tìm cho kết quả tốt ở nguồn này có thể ra trống ở nguồn khác chỉ vì cú pháp khác. Chạy lại cả danh sách biến thể ở từng nguồn trọng điểm thay vì chỉ chạy những chuỗi đã có kết quả.
Tin vào tìm gần đúng mặc định. Mức sai khác mặc định có thể chỉ một ký tự. Một nhãn khác hai ký tự nhưng đọc giống sẽ không hiện. Kết hợp thêm ký tự đại diện và danh sách biến thể.
Ví dụ giả định: một buổi tra cho tên Lua Vang
Ví dụ giả định: một hợp tác xã ở An Giang muốn bán gạo đặc sản sang Singapore và Úc dưới tên "Lua Vang". Người phụ trách lập danh sách mười bốn biến thể, rồi quét trên nguồn tổng hợp với bộ lọc hai nước cùng nhóm đăng ký quốc tế. Lần tìm chính xác "lua vang" không ra gì. Lần tìm với ký tự đại diện sau gốc "luava" ra một nhãn "Luavana" cho bánh gạo ở Úc. Lần tìm bản dịch "golden paddy" ra một nhãn cho gạo ở Singapore, dùng hình bông lúa vàng.
Nếu dừng ở lần tìm đầu tiên, hợp tác xã sẽ nghĩ tên của mình sạch ở cả hai nước. Thực tế có hai bản ghi cần đánh giá: một nhãn có phần đầu đọc gần giống cho sản phẩm cùng nguyên liệu, và một nhãn trùng nghĩa với tên dịch mà họ định in trên bao bì xuất khẩu. Cả hai đều chưa chắc là trở ngại, nhưng đều đáng được tra lại trên cơ sở dữ liệu của Úc và Singapore trước khi chốt mẫu bao bì.
Ghi chép của buổi tra gồm mười bốn dòng truy vấn, ba dòng có kết quả, hai bản ghi được đánh dấu. Lần tra lại sau sáu tháng, người phụ trách chỉ cần chạy lại đúng các dòng đó và lọc theo ngày nộp mới hơn lần trước.
Tra tên có nghĩa: đừng quên bản dịch
Ở nhiều nước, cơ quan nhãn hiệu xem xét cả ý nghĩa. Một nhãn bằng tiếng Việt có nghĩa giống một nhãn bằng tiếng Anh đã đăng ký có thể bị coi là tương tự, đặc biệt khi người mua ở nước đó hiểu được cả hai ngôn ngữ, hoặc khi bạn định dùng bản dịch trên bao bì xuất khẩu.
Vì vậy, nếu tên của bạn có nghĩa, bản dịch sang tiếng Anh và sang ngôn ngữ chính của nước đích là biến thể bắt buộc trong danh sách. Bạn không cần dịch hay; cần dịch theo cách một người bình thường ở nước đó sẽ hiểu. Hai, ba phương án dịch thường đủ.
Với tên không có nghĩa, kiểm tra ngược: tên đó có trùng với một từ có nghĩa trong ngôn ngữ của nước đích không. Có những tên tiếng Việt không dấu tình cờ là một từ thông dụng, thậm chí là từ mô tả, ở nước khác. Khi đó bạn vừa phải tra trùng, vừa phải tự hỏi tên có còn đủ khả năng phân biệt ở thị trường đó hay không.
Ghi chép truy vấn để tra lại được
Một buổi tra tốt để lại một tệp ghi chép mà người khác mở ra là làm lại được: nguồn nào, ngày nào, chuỗi tìm nào, bộ lọc nào, bao nhiêu kết quả, bản ghi nào được đánh dấu. Không có ghi chép, ba tháng sau khi cần tra lại, bạn không biết mình đã thử những gì và đã loại những gì vì sao.
Ghi chép còn giúp bạn khi làm việc với người làm nghề. Họ nhìn danh sách truy vấn của bạn là biết ngay bạn đã bỏ sót kiểu biến thể nào, thay vì phải làm lại từ đầu. Ở doanh nghiệp có nhiều người cùng đặt tên sản phẩm, một bảng truy vấn chung giúp không ai phải tra lặp.
Một mẫu đơn giản gồm các cột: ngày, nguồn, chuỗi tìm, kiểu tìm, bộ lọc nước, bộ lọc nhóm, số kết quả, các bản ghi cần xem, ghi chú. Thêm một cột "đã tra lại ở nguồn gốc chưa" để không quên bước xác nhận với các nước trọng điểm.
Bảng truy vấn cũng là bằng chứng cho sự cẩn trọng. Nếu sau này có tranh chấp về việc chọn tên, việc bạn có thể cho thấy mình đã tra những gì, ở đâu, vào ngày nào, giúp người làm nghề đánh giá tình huống nhanh hơn và giúp bạn trình bày thiện chí của mình rõ ràng hơn.
Câu hỏi thường gặp
Ký tự đại diện trên các nguồn quốc tế có giống nhau không?
Không hoàn toàn. Nhiều nguồn dùng dấu sao cho nhiều ký tự và dấu hỏi cho một ký tự, nhưng có nguồn dùng ký hiệu khác hoặc giới hạn vị trí được đặt ký tự đại diện. Đọc phần hướng dẫn tìm kiếm của từng nguồn trước khi tra.
Tên chỉ có hai, ba chữ cái thì tra thế nào?
Tên rất ngắn cho ra rất nhiều kết quả và tìm gần đúng gần như vô dụng. Bạn nên tìm chính xác kèm bộ lọc nhóm và nước, rồi xem phần hình, cách trình bày. Tên ngắn cũng thường khó đăng ký hơn, nên cân nhắc khả năng phân biệt ngay từ đầu.
Tìm theo âm có xử lý được tiếng Việt không?
Thuật toán tìm theo âm trên nguồn quốc tế thường được xây dựng cho tiếng Anh hoặc một số ngôn ngữ châu Âu. Với tiếng Việt không dấu, kết quả có thể lệch. Hãy coi nó là công cụ bổ sung, còn danh sách biến thể tự lập vẫn là chính.
Có cần tra cả tên viết hoa và viết thường không?
Hầu hết cơ sở dữ liệu nhãn hiệu không phân biệt chữ hoa, chữ thường khi tìm. Bạn không cần tra lặp theo kiểu chữ, nhưng cách viết hoa giữa từ như ghép hai từ vào nhau vẫn nên được tra dưới cả dạng viết liền và viết rời.
Bao nhiêu biến thể là đủ?
Không có con số cố định. Một tên hai âm tiết thường cần mười đến hai mươi biến thể gồm viết liền, viết rời, sai chính tả gần âm, bản dịch và phiên âm. Tên có nhiều nghĩa hoặc dùng từ phổ biến cần nhiều hơn.
Có nên tra cả tên đối thủ để tham khảo không?
Có thể, để hiểu ngành hàng của bạn ở nước đích đã có những nhãn nào và người ta hay đặt tên theo kiểu gì. Thông tin đó giúp bạn tránh xa vùng tên đông đúc, nơi mọi tên mới đều dễ bị coi là tương tự.