Một logo vẽ lại cùng ý tưởng với logo đã đăng ký nhưng khác nét vẽ vẫn có thể bị coi là tương tự, nếu ý tưởng đó là phần gây ấn tượng chính, không phổ biến trong ngành và hai nhãn dùng cho hàng hoá, dịch vụ trùng hoặc liên quan. Ngược lại, nếu ý tưởng là hình quen thuộc mà ai trong ngành cũng dùng, khác biệt về lối vẽ thường đủ để tách hai nhãn.
Đây là tình huống hay gặp nhất khi tra logo: bạn tìm thấy một nhãn cùng vẽ "bàn tay nâng mầm cây" hoặc "con cáo cuộn tròn", nhưng nét của bạn khác hẳn. Bài này giải thích vì sao ý tưởng có thể là yếu tố quyết định, cách phân biệt ý tưởng phổ biến với ý tưởng riêng, và cách tự kiểm một logo trước khi chốt.
Vì sao ý tưởng lại quan trọng với phần hình
Người mua không nhớ logo theo từng nét. Họ nhớ theo câu mô tả ngắn mà não tự đặt ra: "con cáo cuộn tròn", "ngọn núi có mặt trời mọc giữa hai đỉnh", "chiếc chìa khoá có răng là hình ngôi nhà". Câu mô tả đó chính là ý tưởng của logo. Khi gặp một logo khác khớp với câu mô tả trong trí nhớ, họ dễ nghĩ là cùng một chủ, dù hai hình đặt cạnh nhau thì khác rõ.
Vì vậy khi đánh giá phần hình, người ta không chỉ so điểm ảnh mà còn so nội dung, ý tưởng của hình. Một ý tưởng càng lạ, càng cụ thể thì càng dễ trở thành dấu hiệu nhận biết riêng của một nhãn, và một nhãn khác lặp lại ý tưởng đó càng dễ bị coi là tương tự. Ý tưởng "chiếc chìa khoá có răng là hình ngôi nhà" là cụ thể và lạ; ý tưởng "ngôi nhà" thì quá chung.
Điều này khác với quyền tác giả. Quyền tác giả không bảo hộ ý tưởng mà chỉ bảo hộ cách thể hiện cụ thể. Nhưng câu hỏi nhãn hiệu là câu hỏi về nhầm lẫn của người mua, nên ý tưởng nằm trong phạm vi xem xét. Nhiều người nhầm hai chuyện này và cho rằng "mình tự vẽ lại thì không vi phạm gì" — với nhãn hiệu, điều đó không đúng.
Cũng cần tránh cực ngược lại: không phải mọi trùng ý tưởng đều thành tương tự. Ý tưởng chỉ là một trong nhiều tiêu chí, được cân cùng cấu tạo, lối vẽ, màu, phần chữ đi kèm và mức gần của hàng hoá, dịch vụ. Hai logo cùng vẽ mặt trời mọc, một cho nhà nghỉ ven biển, một cho dầu ăn, gần như không ai lẫn; cùng ý tưởng đó trên hai thương hiệu nước khoáng thì cần xem kỹ hơn nhiều.
Ý tưởng phổ biến và ý tưởng riêng
Muốn biết trùng ý tưởng nặng hay nhẹ, trước hết xác định ý tưởng đó thuộc loại nào. Bảng dưới đưa vài ví dụ giả định theo ngành:
| Ngành | Ý tưởng phổ biến (phạm vi hẹp) | Ý tưởng riêng (phạm vi rộng hơn) |
|---|---|---|
| Nông sản sạch | Chiếc lá, mầm cây, mặt trời | Giọt nước có rễ cây mọc ra từ đáy |
| Xây dựng | Mái nhà, ngôi nhà, toà nhà cao | Chiếc thước kẻ gập thành hình mái nhà |
| Giáo dục | Quyển sách mở, mũ tốt nghiệp, bóng đèn | Cây bút chì có thân là thang leo |
| Thú cưng | Dấu chân, xương, bóng con chó, con mèo | Con mèo cuộn tròn thành hình mặt trăng khuyết |
| Cà phê | Tách cà phê, hạt cà phê, làn khói | Hạt cà phê có rãnh giữa là dòng sông |
Cột giữa là những hình mà người mua đã thấy ở rất nhiều nhãn, nên họ không dựa vào chúng để phân biệt. Cột phải là những kết hợp lạ, dễ nhớ và gắn với một chủ cụ thể. Logo của bạn trùng ý tưởng ở cột phải thì cần xem rất kỹ, kể cả khi bạn tin mình nghĩ ra độc lập.
Bốn câu hỏi để biết trùng ý tưởng có nặng không
Ý tưởng có phải phần nổi bật nhất của cả hai logo không? Nếu cả hai đều lấy ý tưởng đó làm trung tâm, rủi ro cao. Nếu ở một bên nó chỉ là chi tiết nhỏ bên cạnh phần chữ lớn, rủi ro giảm.
Ý tưởng đã xuất hiện ở bao nhiêu nhãn trong cùng nhóm? Tra thêm mã hình của ý tưởng đó. Nếu thấy hàng chục nhãn khác nhau dùng, đó là ý tưởng phổ biến. Nếu chỉ có một hai nhãn, ý tưởng đang gắn với chủ cụ thể.
Ngoài ý tưởng, còn điểm nào trùng nữa không? Trùng thêm bố cục, hướng nhìn, màu chủ đạo thì các điểm cộng dồn lại. Khác hẳn lối vẽ, màu, bố cục thì trùng ý tưởng một mình thường nhẹ hơn.
Câu mô tả ngắn của hai logo có giống nhau không? Nhờ hai người khác nhau mô tả mỗi logo trong một câu. Nếu hai câu gần như trùng chữ, ấn tượng tổng thể nhiều khả năng gần nhau.
Tự kiểm khi logo được vẽ "lấy cảm hứng" từ mẫu khác
Trong làm thiết kế, xem logo khác để lấy cảm hứng là chuyện thường. Nếu logo của bạn ra đời theo cách này, hãy đi qua các bước sau trước khi chốt:
- Hỏi thẳng nhà thiết kế đã tham khảo những mẫu nào, xin lại ảnh các mẫu đó.
- Tra mỗi mẫu tham khảo trên cơ sở dữ liệu nhãn hiệu để biết nó có được đăng ký tại Việt Nam không, cho nhóm nào.
- So ý tưởng của logo mới với từng mẫu bằng bốn câu hỏi ở trên.
- Nếu trùng ý tưởng riêng của một nhãn đã đăng ký cùng nhóm hoặc nhóm liên quan, yêu cầu đổi hướng ý tưởng, không chỉ chỉnh nét.
- Tra lại logo đã chỉnh theo mã hình mới, vì đổi ý tưởng thường kéo theo đổi mã.
- Ghi lại quá trình này, kèm ảnh các phương án đã loại.
Việc ghi lại không biến một logo tương tự thành không tương tự, nhưng giúp bạn chứng minh thiện chí và giải thích quyết định thiết kế khi có người hỏi.
Ví dụ giả định: hai logo con cáo
Ví dụ giả định: một startup bán phần mềm kế toán cho hộ kinh doanh chọn logo con cáo cuộn tròn, đuôi ôm lấy thân thành hình gần tròn, vẽ bằng khối màu đặc. Khi tra theo mã cáo, chó sói trong nhóm phần mềm và dịch vụ máy tính, họ thấy một nhãn đã đăng ký của bên khác cũng là con cáo cuộn tròn, nhưng vẽ bằng nét mảnh một màu, dùng cho phần mềm quản lý kho.
Đánh giá: ý tưởng "cáo cuộn tròn thành hình tròn" là ý tưởng khá riêng, không phải hình phổ biến trong ngành phần mềm. Cả hai logo lấy ý tưởng này làm phần nổi bật. Hàng hoá, dịch vụ rất gần nhau: cùng là phần mềm quản lý cho doanh nghiệp nhỏ. Điểm khác chỉ nằm ở lối vẽ và màu. Kết luận tự đánh giá: rủi ro cao, nên đổi hướng ý tưởng thay vì chỉ đổi nét.
Nếu nhãn con cáo kia dùng cho quần áo trẻ em thay vì phần mềm, bức tranh khác hẳn. Hàng hoá xa nhau, kênh bán khác nhau, người mua khác nhau; trùng ý tưởng khi đó nhẹ hơn nhiều, dù vẫn nên ghi nhận trong hồ sơ tra.
Chỉnh logo khi trùng ý tưởng: đổi gì mới có tác dụng
Đổi ý tưởng trung tâm, giữ tinh thần thương hiệu. Nếu thông điệp là "nhanh nhẹn, thông minh" thì con cáo không phải lựa chọn duy nhất. Một con chim sẻ, một mũi tên gấp khúc hay một chữ cái cách điệu cũng chở được thông điệp đó. Đổi ý tưởng là cách chỉnh hiệu quả nhất, vì nó thay đổi chính câu mô tả mà người mua sẽ nhớ.
Thêm một yếu tố riêng đủ mạnh để thành trung tâm mới. Khi bắt buộc giữ ý tưởng cũ, hãy thêm một yếu tố lạ đến mức người nhìn mô tả logo bằng yếu tố mới. Ví dụ con cáo đội chiếc mũ bảo hiểm công trường thì câu mô tả đổi thành "con cáo đội mũ bảo hiểm", xa hơn câu mô tả của nhãn kia.
Đẩy phần chữ lên vị trí chủ đạo. Nếu phần chữ có khả năng phân biệt tốt, cho chữ lớn hơn, đặt ở vị trí mắt nhìn đầu tiên, để phần hình thành yếu tố phụ. Cách này giảm rủi ro nhưng không xoá hẳn nếu hình vẫn dễ nhận ra.
Những thay đổi thường không đủ. Đổi độ dày nét, lật ngược hướng nhìn, đổi màu từ cam sang đỏ, thêm khung tròn bao quanh. Các thay đổi này người thiết kế thấy rõ nhưng người mua nhìn lướt hầu như không nhận ra, nên ấn tượng tổng thể vẫn như cũ.
Khi kết quả rơi vào vùng khó đánh giá
Có những cặp logo mà hai người làm nghề lâu năm vẫn có thể nhận định khác nhau. Đó thường là các trường hợp ý tưởng nằm lưng chừng giữa phổ biến và riêng, hoặc hàng hoá, dịch vụ có liên quan một phần. Nếu bạn sắp đầu tư lớn vào logo, như in bao bì cả năm, làm biển cho nhiều cửa hàng, nên có thêm một nhận định chuyên môn trước khi chốt.
Bạn có thể chuẩn bị sẵn ảnh hai logo, thông tin nhãn đã tra được và phiếu tự chấm, rồi hỏi luật sư trên AI Cố Vấn hoặc một tổ chức đại diện sở hữu công nghiệp. Câu hỏi càng cụ thể, như "ý tưởng này có phổ biến trong nhóm phần mềm không", thì câu trả lời càng có ích. Không ai có thể hứa trước kết quả thẩm định, nhưng một nhận định độc lập giúp bạn tránh quyết định dựa trên hy vọng.
Trong lúc chờ nhận định, đừng đặt in số lượng lớn. Nếu buộc phải ra mắt sớm, hãy dùng phiên bản logo tạm trên những ấn phẩm dễ thay như trang mạng xã hội, tờ rơi số lượng ít, và để phần đầu tư cố định như biển hiệu, khuôn in bao bì, đồng phục cho tới khi phương án cuối đã được tra lại. Thời gian chậm vài tuần thường rẻ hơn nhiều so với việc phải thay toàn bộ nhận diện sau khi nhận được thư yêu cầu ngừng sử dụng từ chủ nhãn khác.
Câu hỏi thường gặp
Tự vẽ lại logo người khác bằng nét khác có phải là vi phạm không?
Về nhãn hiệu, câu hỏi không phải ai vẽ mà là hai nhãn có gây nhầm lẫn không. Nếu logo mới giữ ý tưởng nổi bật của nhãn đã đăng ký cho hàng hoá tương tự, nó có thể bị từ chối khi nộp đơn hoặc bị coi là xâm phạm khi sử dụng.
Ý tưởng logo có được bảo hộ quyền tác giả không?
Quyền tác giả bảo hộ hình thức thể hiện, không bảo hộ ý tưởng đơn thuần. Nhưng nhãn hiệu là chế định khác, xét theo khả năng gây nhầm lẫn, nên ý tưởng nổi bật của một logo vẫn được tính khi so sánh nhãn hiệu.
Làm sao biết một ý tưởng là phổ biến trong ngành?
Tra mã hình của ý tưởng đó trong nhóm hàng hoá, dịch vụ của bạn và các nhóm liên quan. Nếu có nhiều nhãn của nhiều chủ khác nhau cùng dùng, đó là dấu hiệu ý tưởng phổ biến. Quan sát thêm bao bì, biển hiệu ngoài thị trường.
Đổi màu và đổi bố cục có đủ để tránh tương tự về ý tưởng không?
Có khi đủ, có khi không. Nếu ý tưởng riêng vẫn là trung tâm và dễ nhận ra, đổi màu và bố cục chỉ giảm bớt chứ không xoá được tương tự. Cách chắc hơn là thay chính ý tưởng hoặc làm phần khác nổi bật hơn hẳn.
Logo của mình có trước nhưng chưa đăng ký, bên kia đăng ký trước thì sao?
Việt Nam áp dụng nguyên tắc nộp đơn trước cho nhãn hiệu, nên bên nộp trước thường có lợi thế. Có những ngoại lệ liên quan đến nhãn hiệu nổi tiếng hoặc đơn nộp với dụng ý xấu, nhưng đó là tình huống phức tạp cần người làm nghề xem hồ sơ cụ thể.
Có nên nộp đơn khi tự đánh giá là vùng xám không?
Tuỳ mức đầu tư và khả năng chịu rủi ro. Nộp đơn với logo vùng xám có thể bị từ chối, mất thời gian chờ. Nhiều người chọn chỉnh logo để rời xa vùng xám trước, vì chi phí sửa lúc này thấp hơn nhiều so với sau khi đã in ấn.