Một hình học đơn giản đứng một mình như hình tròn, hình vuông, tam giác, đường thẳng thường bị coi là không có khả năng phân biệt nên khó được bảo hộ riêng; vì vậy hai logo cùng chỉ là một hình tròn hiếm khi bị đánh giá là trùng vì riêng hình tròn đó. Rủi ro chỉ xuất hiện khi các hình đơn giản được ghép thành một bố cục đặc trưng, hoặc khi hình học là khung bao một yếu tố khác cũng trùng.
Xu hướng thiết kế tối giản khiến ngày càng nhiều logo chỉ gồm vài khối hình: ba vòng tròn chồng nhau, một tam giác cắt chéo, một hình vuông bo góc. Chủ doanh nghiệp hay lo theo hai hướng ngược nhau: hoặc sợ logo mình trùng vì "hình tròn thì ai cũng dùng", hoặc yên tâm quá mức vì "hình đơn giản thì không ai giữ được". Cả hai đều chỉ đúng một nửa. Bài này giải thích cách tra và đánh giá cho đúng.
Vì sao hình học đơn giản khó được bảo hộ riêng
Nhãn hiệu tồn tại để giúp người mua phân biệt hàng của người này với hàng của người khác. Một hình tròn trơn, một tam giác đều, một hình vuông không gợi ra một chủ cụ thể nào, vì ai cũng dùng chúng trong trang trí, trong khung chữ, trong biểu tượng chỉ dẫn. Pháp luật sở hữu trí tuệ Việt Nam liệt kê hình và hình học đơn giản trong nhóm dấu hiệu thường không có khả năng phân biệt, trừ khi đã được sử dụng và thừa nhận rộng rãi như một nhãn hiệu.
Trong thực tế đơn nhãn hiệu, khi một mẫu nhãn kết hợp phần chữ với một khung hình học đơn giản, phần khung thường được ghi là không được bảo hộ riêng. Người có nhãn đó không thể ngăn người khác dùng hình tròn hay hình vuông nói chung; họ chỉ được bảo vệ ở tổng thể mẫu nhãn.
Điều này có lợi cho bạn khi tra: phần lớn kết quả trùng ở mức "cũng có hình tròn" không phải là trở ngại thật. Nhưng nó cũng là lời nhắc: nếu logo của bạn chỉ có hình học đơn giản, bản thân bạn cũng sẽ khó được bảo hộ phần hình. Câu hỏi về khả năng phân biệt của logo được bàn kỹ hơn ở chuyên mục riêng; bài này tập trung vào chuyện tra và đánh giá trùng.
Đơn giản đến đâu thì là "đơn giản"
Ranh giới giữa hình học đơn giản và bố cục hình học có tính riêng không có định nghĩa bằng số. Bảng dưới đưa ví dụ giả định để bạn hình dung:
| Mức | Ví dụ giả định | Cách nhìn khi đánh giá |
|---|---|---|
| Một hình cơ bản | Một hình tròn trơn, một tam giác đều đặc màu | Gần như không có khả năng phân biệt, không ai giữ riêng được |
| Hình cơ bản có biến tấu nhẹ | Hình vuông bo góc, vòng tròn có một khe hở | Vẫn yếu, phạm vi bảo hộ rất hẹp nếu có |
| Vài hình cơ bản ghép theo lối thường gặp | Ba hình tròn xếp hàng, hai tam giác chồng nhau | Có thể bắt đầu có tính riêng tuỳ ngành, cần tra |
| Bố cục hình học đặc trưng | Năm khối tam giác xếp thành hình cánh quạt lệch tâm có tỷ lệ riêng | Có thể là dấu hiệu nhận biết, so sánh như một nhãn hình thông thường |
| Hình học tạo thành vật thể | Các hình vuông nhỏ ghép thành con chim | Đánh giá theo cả ý tưởng vật thể lẫn cách ghép |
Càng đi xuống bảng, càng có nhiều chỗ để tương tự. Một logo hình học ở hai dòng cuối cần được tra và so sánh nghiêm túc như logo con vật hay logo chữ cách điệu.
Tra logo hình học trên cơ sở dữ liệu
Hạng hình học trong Phân loại Vienna rất rộng, tra không khéo sẽ ngập trong kết quả. Một cách tra có trọng tâm:
- Xác định hình học trong logo là khung, là nền hay là chính biểu tượng. Nếu chỉ là khung bao quanh chữ, bỏ qua bước tra riêng hình học và tập trung vào phần chữ.
- Nếu hình học là biểu tượng, mô tả cụ thể số lượng và cách sắp xếp: "ba hình tròn chồng một phần lên nhau theo hàng ngang", "hai tam giác lồng ngược chiều".
- Chọn mã Vienna sát nhất cho từng hình và cho kiểu sắp xếp nếu bảng có mục tương ứng, ví dụ nhiều hình tròn, hình chồng lên nhau.
- Tra kết hợp các mã, lọc sát nhóm hàng hoá, dịch vụ của bạn để thu hẹp. Tra một mã hình tròn đơn lẻ gần như vô ích.
- Nếu cơ sở dữ liệu có chức năng tìm bằng ảnh, tải logo lên để quét thêm những bố cục gần giống mà mã không bắt được.
- Với mỗi kết quả, so bố cục tổng thể chứ không so từng hình. Câu hỏi là "nhìn lướt có thấy cùng một biểu tượng không", không phải "có cùng dùng hình tròn không".
Hình học làm khung: chỉ là phụ hay đáng tính
Khung thường là phụ. Hình tròn, khiên, hình chữ nhật bo góc bao quanh tên thương hiệu là cách trình bày rất phổ biến. Khi so sánh hai nhãn có khung giống nhau nhưng phần chữ và hình bên trong khác hẳn, khung thường không làm hai nhãn trở nên tương tự.
Khung đáng tính khi nó có hình dạng riêng. Một khung hình giọt nước nghiêng có răng cưa ở mép, dùng thống nhất trên mọi sản phẩm, có thể trở thành dấu hiệu người mua nhận ra. Khi đó khung là một phần của ấn tượng tổng thể.
Khung cộng dồn với các điểm giống khác. Nếu phần chữ bên trong cũng gần nhau, màu cũng gần nhau, thì khung giống là thêm một điểm cộng dồn. Ba điểm giống nhỏ có thể tạo ra một ấn tượng tổng thể gần nhau.
Khung trong bối cảnh bao bì. Trên bao bì, khung hình học đặt ở cùng vị trí, cùng tỷ lệ với nhãn khác cũng góp phần gợi liên tưởng, nhất là khi đứng chung kệ. Đây là chỗ đánh giá nhãn hiệu gặp các vấn đề về cạnh tranh không lành mạnh, cần cẩn thận.
Ví dụ giả định: logo ba vòng tròn cho ứng dụng giao đồ ăn
Ví dụ giả định: một nhóm khởi nghiệp ở Đà Nẵng chọn logo gồm ba vòng tròn rỗng chồng một phần lên nhau theo hàng ngang, vòng giữa đặc màu, đặt trước tên ứng dụng giao đồ ăn. Tra mã hình tròn đơn lẻ trong nhóm dịch vụ vận chuyển và phần mềm ra rất nhiều kết quả không liên quan. Tra kết hợp mã nhiều hình tròn và mã hình chồng nhau thu hẹp còn một số nhãn, trong đó có một nhãn ba vòng tròn chồng hàng ngang dùng cho dịch vụ thanh toán điện tử.
Đánh giá: ba vòng tròn chồng hàng ngang là bố cục khá phổ biến, nằm ở dòng thứ ba của bảng trên. Nhãn kia dùng cho thanh toán điện tử, có liên quan một phần với ứng dụng giao đồ ăn vì cùng nằm trên điện thoại và có tính năng thanh toán. Khác biệt: vòng giữa đặc màu, màu khác, phần chữ khác hẳn. Mức tự đánh giá: chấp nhận được với điều kiện phần chữ là yếu tố nổi bật, nhưng nhóm nên cân nhắc thêm chi tiết riêng cho phần hình nếu muốn biểu tượng đứng một mình trên màn hình điện thoại.
Chi tiết cuối rất quan trọng với ứng dụng: biểu tượng trên màn hình thường hiện mà không có chữ. Lúc đó chỉ còn ba vòng tròn, và giá trị phân biệt giảm hẳn.
Ba hiểu lầm về logo hình học khi tra cứu
Người tự tra logo tối giản hay rơi vào một trong các hiểu lầm sau:
- "Hình đơn giản thì không ai kiện được." Đúng với hình cơ bản đứng một mình, sai với bố cục hình học đặc trưng hoặc bố cục đã gắn với một thương hiệu nổi tiếng. Nhiều logo nổi tiếng thế giới chỉ gồm vài khối hình đơn giản nhưng được bảo vệ rất chặt nhờ sử dụng lâu dài.
- "Ra quá nhiều kết quả hình tròn, chắc logo của mình trùng rồi." Số lượng kết quả cho mã hình tròn đơn lẻ nói lên rằng hình tròn phổ biến, không nói rằng logo của bạn trùng ai. Phải tra kết hợp và so bố cục mới có câu trả lời.
- "Mình chỉ dùng hình học làm nền, không cần tra." Nếu nền đó có hình dạng riêng và được dùng nhất quán, nó có thể trở thành dấu hiệu nhận biết của bạn, và cũng có thể va chạm với nền đặc trưng của người khác.
- "Logo tối giản thì chỉ cần tra chữ." Khi biểu tượng được dùng tách riêng, như biểu tượng ứng dụng hay tem dán, phần chữ không đi cùng. Lúc đó biểu tượng phải tự đứng vững.
Cách nhìn đúng nằm ở giữa: hình học đơn giản không phải vùng cấm, cũng không phải vùng an toàn tuyệt đối. Nó là vùng mà bố cục, tỷ lệ và bối cảnh sử dụng quyết định tất cả, nên phải tra theo bố cục chứ không theo từng hình.
Tối giản mà vẫn có dấu ấn: gợi ý trước khi chốt
Nếu thích phong cách tối giản, bạn vẫn có thể giảm rủi ro trùng và tăng khả năng được bảo hộ bằng một vài cách. Thứ nhất, chọn một tỷ lệ hoặc góc cắt không thông thường thay vì hình chuẩn. Thứ hai, kết hợp hình học với một gợi ý vật thể gắn với câu chuyện thương hiệu. Thứ ba, giữ phần chữ có khả năng phân biệt đứng cạnh biểu tượng trong mọi ứng dụng quan trọng, ít nhất ở giai đoạn đầu.
Và dù logo đơn giản đến đâu, vẫn nên tra. Tra hình học không chỉ để tìm nhãn trùng mà còn để thấy vùng thiết kế đó đông đến mức nào. Biết trước rằng có hàng chục nhãn cùng ngành dùng ba vòng tròn sẽ giúp bạn quyết định có nên đi tiếp hướng đó hay chọn một biểu tượng khác dễ nhận diện hơn.
Lưu lại kết quả tra kèm ảnh chụp các nhãn gần nhất. Logo tối giản thường được chỉnh sửa nhiều vòng, mỗi vòng thay đổi một góc cắt hay một tỷ lệ; có bản ghi các lượt tra trước, bạn chỉ cần so phiên bản mới với đúng nhóm nhãn đã biết thay vì tra lại từ con số không.
Câu hỏi thường gặp
Logo chỉ là một hình tròn có đăng ký nhãn hiệu được không?
Rất khó nếu hình tròn trơn, không có gì đặc biệt, vì hình học đơn giản thường bị coi là không có khả năng phân biệt. Ngoại lệ là khi hình đó đã được sử dụng rộng rãi và người mua nhận ra nó như một nhãn hiệu, điều cần chứng minh bằng tài liệu.
Tra ra nhãn khác cũng có hình tròn bao quanh chữ thì có sao không?
Thường không đáng lo nếu phần chữ và các yếu tố khác khác hẳn. Khung tròn là cách trình bày phổ biến và thường được ghi là không bảo hộ riêng trong các nhãn kết hợp. Hãy tập trung so phần chữ và phần hình bên trong.
Làm sao biết bố cục hình học của mình có tính riêng?
Tra kết hợp các mã hình học tương ứng trong nhóm của bạn. Nếu bố cục đó xuất hiện ở rất nhiều nhãn của nhiều chủ, nó phổ biến. Nếu ít ai dùng và bố cục có tỷ lệ, góc cắt riêng, nó có tính riêng hơn.
Hình học đơn giản có bị coi là tương tự với logo nổi tiếng không?
Có thể, nếu bố cục hình học đó đã gắn chặt với một thương hiệu nổi tiếng trong tâm trí người mua. Một vài tổ hợp hình đơn giản được biết đến rộng rãi như biểu tượng của một doanh nghiệp, và nhãn nổi tiếng được bảo vệ rộng hơn.
Có cần tra hình học khi logo đã có phần chữ mạnh không?
Vẫn nên tra nếu biểu tượng hình học sẽ được dùng tách riêng, như trên biểu tượng ứng dụng, tem nhỏ, đồ khuyến mãi. Khi đứng một mình, nó phải tự phân biệt được với các nhãn khác.
Đổi hình tròn thành hình bầu dục có tạo khác biệt không?
Gần như không, nếu bố cục tổng thể giữ nguyên. Thay đổi tỷ lệ nhẹ của một hình cơ bản người mua khó nhận ra. Muốn tạo khác biệt, hãy thay đổi bố cục, thêm yếu tố riêng hoặc đổi hẳn ý tưởng.