ASEAN không có văn bằng nhãn hiệu chung, nên muốn bán sang nước nào trong khối, bạn tra nhãn hiệu của nước đó. Có một cổng tra chung do các cơ quan sở hữu trí tuệ trong khu vực cùng vận hành, giúp quét nhiều nước một lần, nhưng mức đầy đủ của dữ liệu từng nước khác nhau, và với các nước dùng chữ riêng như Thái Lan, Lào, Campuchia, Myanmar, bạn còn phải tra bằng chính chữ viết của họ.
Hàng Việt sang các nước láng giềng đi bằng nhiều kênh: chính ngạch, qua thương nhân biên giới, qua sàn trực tuyến khu vực. Kênh nào thì tên hàng cũng có thể bị người khác đăng ký trước ở nước nhập. Bài hướng dẫn trình tự tra cho khu vực này và các giới hạn bạn cần biết khi đọc kết quả.
Cổng tra chung của ASEAN dùng để làm gì
Cổng tra chung của khu vực gom dữ liệu nhãn hiệu từ các cơ quan sở hữu trí tuệ thành viên, với giao diện tiếng Anh và bộ lọc theo nước, nhóm, tình trạng. Nó được xây trên cùng nền tảng với TMview, nên nếu bạn đã quen TMview thì cách dùng gần như giống hệt. Đây là bước quét đầu tiên hợp lý cho một danh sách nhiều nước Đông Nam Á.
Điều cần kiểm trước khi tin kết quả là danh sách nguồn dữ liệu: nước nào đang có mặt, cập nhật đến ngày nào, có ảnh mẫu nhãn hay chỉ có phần chữ. Mức tham gia của các nước không đồng đều; có nước cung cấp dữ liệu đầy đủ và đều đặn, có nước cung cấp một phần hoặc chậm hơn. Một kết quả trống cho một nước có thể chỉ phản ánh khoảng trống dữ liệu.
Ngoài cổng chung, nguồn tổng hợp của WIPO và Madrid Monitor vẫn hữu ích, vì phần lớn nước ASEAN đã tham gia hệ thống Madrid. Nhãn của doanh nghiệp nước ngoài vào khu vực thường đi đường này, và Madrid Monitor cho thấy tình trạng ở từng nước được chỉ định.
Một thói quen tốt là tra trên cổng chung trước với bộ lọc rộng, chưa lọc nhóm, để thấy tên của bạn hoặc các biến thể đang xuất hiện ở những nước nào trong khu vực. Đôi khi bức tranh đó tự nó đã là thông tin kinh doanh: một tên đã có mặt ở bốn, năm nước ASEAN dưới tay cùng một chủ cho thấy người đó đang xây thương hiệu khu vực, và bạn nên tránh xa vùng tên đó trước khi đầu tư.
Đặc điểm khi tra theo từng nhóm nước
Bảng dưới chia theo đặc điểm chữ viết và dữ liệu, không xếp hạng nước nào khó hay dễ. Tình trạng hệ thống tra cứu của mỗi nước có thể thay đổi; kiểm trên trang của cơ quan sở hữu trí tuệ nước đó.
| Nhóm | Nước | Điểm cần chú ý khi tra |
|---|---|---|
| Chữ Latinh | Singapore, Malaysia, Philippines, Indonesia, Brunei | Tra như với tiếng Anh; chú ý bản dịch sang tiếng Mã Lai, tiếng Indonesia, tiếng Tagalog nếu tên có nghĩa |
| Chữ Thái | Thái Lan | Nhãn thường có phần chữ Thái; cần phiên âm tên bạn sang chữ Thái để tra |
| Chữ Khmer | Campuchia | Thị trường gần, hàng Việt nhiều; tra cả bản Latinh và bản phiên âm Khmer |
| Chữ Lào | Lào | Dữ liệu trực tuyến có thể hạn chế; nhiều trường hợp cần đại lý tại chỗ tra |
| Chữ Myanmar | Myanmar | Hệ thống nhãn hiệu mới được tổ chức lại trong những năm gần đây; kiểm kỹ nguồn hiện hành |
Với nhóm dùng chữ riêng, phiên âm phải do người đọc được ngôn ngữ đó viết, vì một tên tiếng Việt có thể có vài cách phiên âm khác nhau và mỗi cách cho ra kết quả tra khác nhau.
Trình tự tra cho hàng sang các nước láng giềng
Ví dụ giả định: một cơ sở ở Đồng Tháp làm bánh phồng tôm tên "Bà Năm" muốn bán qua thương nhân ở Campuchia và lên một sàn trực tuyến khu vực có khách ở Thái Lan, Philippines.
- Lập danh sách biến thể: "ba nam", "banam", bản dịch nghĩa tiếng Anh, và nhờ người biết tiếng Khmer, tiếng Thái viết bản phiên âm.
- Quét trên cổng tra chung ASEAN, chọn Campuchia, Thái Lan, Philippines, nhóm thực phẩm chế biến và nhóm liên quan.
- Kiểm danh sách nguồn: nếu Campuchia có dữ liệu cập nhật, đọc kết quả; nếu không, ghi chú cần tra trực tiếp.
- Tra trên Madrid Monitor với bộ lọc ba nước để thấy các đăng ký quốc tế đã chỉ định.
- Tra bản phiên âm chữ Thái và chữ Khmer trên nguồn của Thái Lan và Campuchia, hoặc nhờ đại lý tại chỗ.
- Hỏi thương nhân đối tác ở Campuchia xem họ hoặc ai khác đã dùng tên này trên thị trường chưa, bằng chữ gì.
Bước 6 thường bị bỏ qua nhưng đáng làm. Ở thị trường gần, việc một thương nhân tự ý đăng ký tên hàng mình đang phân phối không hiếm, và người đầu tiên biết thường là chính các thương nhân trong nghề.
Rủi ro riêng của thị trường láng giềng
Đối tác phân phối đăng ký tên hàng. Khi bạn chưa đăng ký ở nước đó, đối tác có thể đăng ký để "giữ giúp" hoặc để giữ thế. Tra theo tên đối tác trên nguồn của nước đó là việc nên làm định kỳ.
Tên bị phiên âm theo cách bạn không ngờ. Người bán lẻ có thể gọi hàng của bạn bằng một tên phiên âm tự chế. Tên đó có thể đã có người đăng ký, hoặc sẽ bị đăng ký. Tra thêm tên mà thị trường đang dùng, không chỉ tên bạn đặt.
Dữ liệu trực tuyến không đầy đủ. Ở một số nước, hồ sơ giấy và dữ liệu trực tuyến chưa đồng bộ hoàn toàn. Kết quả trống trên mạng không đủ để kết luận; với thị trường quan trọng, nhờ đại lý tại chỗ tra.
Tên tiếng Việt trùng một từ địa phương. Một âm tiếng Việt không dấu có thể là một từ có nghĩa trong tiếng Mã Lai, tiếng Indonesia hay tiếng Tagalog, thậm chí là tên gọi thông thường của một món ăn. Khi đó tên của bạn vừa dễ trùng vừa khó được bảo hộ ở nước ấy. Hỏi người bản ngữ trước khi tra là cách phát hiện nhanh nhất.
Hàng qua kênh tiểu ngạch. Hàng không đi chính ngạch vẫn mang tên của bạn khi bày bán. Nếu tên đó thuộc về người khác ở nước nhập, rủi ro bị thu giữ hoặc khiếu nại vẫn có, kể cả khi bạn không trực tiếp bán.
Tra bằng chữ viết riêng: cách làm khi bạn không đọc được
Với chữ Thái, Khmer, Lào hay Myanmar, bạn không thể tự kiểm phiên âm có đúng không. Cách làm thực tế là nhờ hai người khác nhau, độc lập, cùng phiên âm tên của bạn, rồi so sánh. Nếu hai bản khác nhau, tra cả hai. Người phiên âm nên là người bản ngữ hoặc người làm việc lâu với ngôn ngữ đó, không phải công cụ dịch máy. Ghi cả bản phiên âm và tên người phiên âm vào bảng kết quả để lần sau dùng lại đúng chuỗi đó.
Khi đã có bản phiên âm, bạn dán chuỗi chữ đó vào ô tìm trên nguồn của nước đích hoặc trên cổng chung nếu cổng hỗ trợ tìm bằng chữ gốc. Một số nguồn cho phép tìm bằng chữ gốc, một số chỉ tìm bằng phần chuyển tự Latinh. Đọc hướng dẫn tìm kiếm của từng nguồn để biết.
Kết quả bằng chữ gốc bạn không đọc được thì chụp lại và nhờ người phiên âm đọc giúp: nhãn này đọc thế nào, nghĩa là gì, có gần với tên của bạn không. Cách làm này chậm hơn tra bằng chữ Latinh, nhưng đó là cách duy nhất để không bỏ sót những nhãn đã đăng ký thuần chữ bản địa.
Tra trên sàn trực tuyến và mạng xã hội trong khu vực
Ở Đông Nam Á, sàn thương mại điện tử và mạng xã hội là kênh bán quan trọng, và cũng là nơi tên hàng được dùng trước cả khi có ai đăng ký. Trước khi chốt tên cho thị trường khu vực, bạn gõ tên và các bản phiên âm vào ô tìm của các sàn lớn đang hoạt động ở nước đích, lọc theo nước, và xem có người bán nào đang dùng tên giống cho cùng loại hàng.
Cách làm tương tự với các trang bán hàng trên mạng xã hội. Một trang có tên giống bạn, bán cùng loại hàng, hoạt động từ vài năm trước, là tín hiệu cần tra tiếp trên nguồn nhãn hiệu của nước đó. Nhiều trường hợp, người bán nhỏ chưa đăng ký gì, nhưng họ có thể đăng ký sau khi thấy hàng của bạn bán chạy.
Kết quả từ sàn và mạng xã hội không thay cho tra cứu nhãn hiệu, nhưng giúp bạn thấy cách thị trường đang gọi tên những sản phẩm giống của bạn. Có khi bạn phát hiện tên mình định đặt đã là một cách gọi chung cho cả loại hàng ở nước đó, nghĩa là khó được bảo hộ và khó tạo khác biệt.
Khi kết quả tra cho thấy tên đã có chủ ở một nước láng giềng
Nếu tên của bạn đã có người khác đăng ký cho cùng loại hàng ở một nước láng giềng, trước hết xác định người đó là ai: một doanh nghiệp không liên quan, một đối tác cũ, hay một người có dấu hiệu đăng ký để giữ chỗ. Thông tin đó quyết định hướng đi tiếp theo rất khác nhau, từ đổi tên cho thị trường đó, thương lượng, đến các thủ tục phản đối hoặc huỷ bỏ theo luật nước đó.
Với thị trường nhỏ mà bạn chỉ bán thử, đổi tên riêng cho thị trường đó đôi khi là lựa chọn ít tốn kém nhất. Với thị trường chiến lược, nên bàn với người làm nghề tại nước đó trước khi quyết định. Dù chọn hướng nào, bảng kết quả tra là tài liệu đầu tiên họ cần.
Điều nên tránh là tiếp tục đưa hàng sang với hy vọng không ai để ý. Ở thị trường gần, hàng của bạn rất dễ được nhận ra, và chi phí xử lý khi bị khiếu nại thường cao hơn chi phí đổi tên từ đầu.
Câu hỏi thường gặp
ASEAN có văn bằng nhãn hiệu chung không?
Không. Mỗi nước trong khối cấp văn bằng riêng có hiệu lực trên lãnh thổ nước đó. Cổng tra chung chỉ là nơi gom dữ liệu để tra cho tiện, không phải một hệ thống đăng ký chung.
Cổng tra chung ASEAN có đủ dữ liệu của tất cả các nước không?
Mức tham gia mỗi nước khác nhau và thay đổi theo thời gian. Kiểm danh sách nguồn dữ liệu trên chính cổng để biết nước nào đang có mặt và cập nhật đến ngày nào, rồi tra trực tiếp ở nước trọng điểm.
Bán qua thương nhân ở cửa khẩu có cần tra nhãn hiệu ở nước bên kia không?
Nên tra. Hàng của bạn vẫn mang tên của bạn khi bày bán ở nước đó. Nếu tên đã thuộc về người khác ở đó, rủi ro bị thu giữ hay khiếu nại vẫn có thể ảnh hưởng tới lô hàng và tới đối tác của bạn.
Không biết chữ Thái, chữ Khmer thì có tự tra được không?
Bạn tự quét được bản Latinh trên cổng chung. Phần chữ bản địa nên nhờ người bản ngữ phiên âm và đọc kết quả giúp. Với thị trường quan trọng, nhờ đại lý tại chỗ tra xác nhận.
Nhãn đã đăng ký ở Việt Nam có được bảo hộ ở Campuchia, Lào không?
Không tự động. Văn bằng Việt Nam chỉ có hiệu lực tại Việt Nam. Muốn được bảo hộ ở nước láng giềng phải có văn bằng của nước đó, qua đơn trực tiếp hoặc đăng ký quốc tế có chỉ định nước đó.
Đối tác phân phối đã đăng ký tên hàng của mình ở nước họ thì sao?
Xem lại hợp đồng phân phối và trao đổi thẳng với đối tác về việc ai đứng tên. Nếu không thoả thuận được, hướng xử lý tuỳ luật nước đó, nên hỏi người làm nghề tại chỗ trước khi làm gì tiếp.